Tag Archives: Feyerabend

«Μια κοινωνία βασισμένη σε ένα σαφώς καθορισμένο σύνολο περιοριστικών κανόνων, έτσι ώστε το να είσαι άνθρωπος [καταλήγει] να είναι συνώνυμο με την υπακοή σου σ’ αυτούς, σπρώχνει όποιον διαφωνεί σε μια έρημη χώρα χωρίς καθόλου κανόνες κι έτσι τον απογυμνώνει από την λογική και την ανθρωπιά του
P. Feyerabend, Ενάντια στη μέθοδο

Αυτογνωσία: είμαστε «εκεί»;

Ένα αγόρι περιορισμένης νοημοσύνης, ο Chance μεγαλώνει έγκλειστο για όλη του τη ζωή στο σπίτι ενός πλούσιου. Απασχολείται στο σπίτι ως κηπουρός και ταυτόχρονα του αρέσει να παρακολουθεί τηλεόραση, σχεδόν σε βαθμό μονομανίας. Όταν κάποτε ο πλούσιος ιδιοκτήτης πεθαίνει, το αγόρι, μεσήλικας πια, αναγκάζεται να βγει από το σπίτι στον αληθινό κόσμο, έχοντας μόνο δυο γνωσιολογικά εφόδια: τις γνώσεις κηπουρικής και όσα έχει δει στην τηλεόραση.

Μετά από μια πρώτη περιπλάνηση του Chance στην πόλη, μια σειρά από διόλου απίθανες συμπτώσεις, τον φέρνουν στο σπίτι ενός ετοιμοθάνατου πλούσιου, ο οποίος ασκεί σημαντική επιρροή στο πολιτικό σύστημα εξουσίας. Οι άνθρωποι αυτού του νέου -για τον Chance-  κόσμου, όντας βυθισμένοι στην δική τους έντονη πραγματικότητα (ασθένεια, πολιτική και οικονομική κρίση, προσωπικά τους αδιέξοδα) αντιλαμβάνονται τον Chance όχι ως ηλίθιο, αλλά μάλλον ως αινιγματικό εμβριθή και ισορροπημένο άνθρωπο! Καταλήγει έτσι ο Chance να δίνει συμβουλές οικονομικής πολιτικής στον Πρόεδρο των ΗΠΑ, να κληρονομεί μια τεράστια οικονομική αυτοκρατορία και να προτείνεται από ισχυρούς οικονομικούς παράγοντες ως υποψήφιος για την προεδρεία!

Η ιστορία του «Being There», ταινία του Hal Ashby με πρωταγωνιστή τον Peter Sellers, γυρισμένη το 1979, αποτελεί έναν στοχασμό πάνω στον ρόλο που παίζει η «γνώση» στη θεμελίωση του δυτικού πολιτισμού. Πόση σχέση με την «πραγματικότητα» έχει αυτό που νομίζουμε πως γνωρίζουμε; Τι βλέπουμε κοιτάζοντας (τους άλλους, τη φύση, τον κόσμο);

Οι χαρακτήρες της ταινίας βλέπουν στον Chance (το όνομα του οποίου σημαίνει τύχη, σύμπτωση…) όχι έναν ηλίθιο ή έστω περίεργο τύπο, αλλά ότι ο καθένας είναι προδιατεθειμένος να δει. Οι ισχυροί, μα ψυχολογικά πιεσμένοι, βλέπουν έναν ισοροπημένο, ήρεμο και ήπιων τόνων άνθρωπο. Οι αργοί ρυθμοί του Chance δεν τους βάζουν σε σκέψεις για τη νοημοσύνη του, αλλά τους τραβούν την προσοχή διότι οι ίδιοι λειτουργούν υπό την ένταση της οικονομικής και πολιτικής εξουσίας που ενέχει η θέση τους. Εξάλλου, όπως υποστηρίζεται με πολλαπλά παραδείγματα σε ολόκληρη την ταινία, γνωρίζουμε τον ξένο προβάλλοντας επάνω του τον εαυτό μας. Η ανθρώπινη νόηση πρωτίστως αναγνωρίζει τι δεν υπάρχει, και με βάση αυτό προσπαθεί να εξηγήσει αυτό που υπάρχει.Ψάχνοντας λοιπόν να βρούμε επάνω στον ξένο γνωστά σε εμάς χαρακτηριστικά ώστε συγκρίνοντάς τα με τη γνώση μας να αρχίσουμε να δομούμε με τη λογική μια εικόνα του ξένου, αναπόφευκτα καταλήγουμε να προβάλουμε τα χαρακτηριστικά αυτά που έχουμε οικεία από τον ίδιο μας τον εαυτό. Κανείς από όσους συναναστρέφονται τον Chance δεν θεωρεί τον εαυτό του ηλίθιο, οπότε και κανείς δεν τον περνά για ηλίθιο! Αντιθέτως, η καταπιεσμένη μαύρη βλέπει στην πορεία του Chance τις φυλετικές διακρίσεις, ο ομοφυλόφυλος διακρίνει ομοφυλοφυλικές τάσεις, ο ετοιμοθάνατος βρίσκει την πνευματική ισορροπία που του λείπει και η παραμελημένη σύζυγος ερωτεύεται έναν πνευματώδη άντρα!

Το ερώτημα λοιπόν που τίθεται είναι: Γνωρίζουμε τον εαυτό μας; Η απάντηση είναι πολύ σημαντική, διότι τελικά ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο γύρω μας εξαρτάται από την αυτογνωσία που διαθέτουμε.

Καρτέσιος
Καρτέσιος

Το ερώτημα αυτό απασχολεί την ανθρώπινη σκέψη από τότε που το άτομο απέκτησε συναίσθηση της ατομικότητάς του, χρονικά κάπου στον ύστερο μεσαίωνα. Η δημιουργία της ατομικής αυτοσυνείδησης άλλαξε ουσιαστικά την ανθρώπινη σκέψη και επανατοποθέτησε τον άνθρωπο ως «υποκείμενο» στον κόσμο. Σημείο σταθμό αποτελεί η σκέψη του Καρτέσιου, ο οποίος συνειδητοποίησε πως η αντίληψή μας για την πραγματικότητα ειναι γεμάτη από «κενα», δηλαδή αντιλαμβανόμαστε αυτό που δεν υπάρχει και με αυτό ορίζουμε τις επιθυμίες μας και το στόχο της νόησής μας. Ο Καρτέσιος τονίζει την αλληλεπίδραση αυτογνωσίας και περιβάλλοντος κόσμου, λέγοντάς μας οτι δεν μπορούμε να έχουμε αίσθηση του εαυτού μας αν δεν καταλαβαίνουμε πρωτίστως οτι δεν έχουμε τα πάντα, οτι δεν είμαστε όλος ο κόσμος. Η αυτογνωσία μας δεν μπορεί να υπάρξει αν δεν αποκτήσουμε συναίσθηση των ορίων μας.

Paul Feyerabend
Paul Feyerabend

Μια ακόμη σημαντική συνεισφορά στο ζήτημα της αυτογνωσίας αποτελεί η σκέψη του Paul Feyerabend1, ο οποίος -αναφερόμενος αρχικά στην επιστημονική διαδικασία, αλλά κάνοντας τελικά μια γενική διαπίστωση για τη λειτουργία της γνώσης- συνειδητοποιεί ότι ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα και την εμπειρία μας, εξαρτάται κυρίως από αυτό που προηγουμένως έχουμε στο μυαλό μας. Δεν είναι μόνο η εμπειρία που στέλνει δεδομένα στη σκέψη μας και αυτή με τη σειρά της τα εξηγεί. Αντιθέτως, μας λέει ο Feyerabend, εμπειρία και νόηση αλληλοτροφοδοτούνται συνεχώς. Αφού έχουμε δομήσει (με οποιοδήποτε τρόπο: με βάση τις προκαταλήψεις μας, τις γνώσεις μας, την ηθική μας, την επιρροή της κοινωνικής ψυχολογίας επάνω μας κλπ) κάποια εξηγητικά σχήματα στο μυαλό μας, κάθε παρατήρηση που κάνουμε πλέον είναι «εμποτισμένη» από την εξήγηση που ήδη έχουμε στο μυαλό μας! Ας πούμε στις ανθρώπινες συναναστροφές μας, για να επανέλθουμε στην προβληματική της ταινίας, η τυχαία συνάντηση πχ με έναν μελαμψό άνθρωπο σε κάποιους μπορεί να ξυπνά ερμηνευτικά σχήματα που να τονίζουν την πολυπολυτισμικότητα, κάποιοι μπορεί να βλέπουν έναν λαθρομετανάστη, κάποιοι άλλοι έναν ισλαμιστή τρομοκράτη και κάποιοι άλλοι έναν απόγονο των αράβων σχολιαστών του Αριστοτέλη!

Αυτό έχει δύο σημαντικότατες επιπτώσεις, σε συνάφεια και με τη σκέψη του Καρτέσιου. Πρώτον, μας τονίζει το πεπερασμένο των ορίων μας – ποτέ δεν μπορούμε να είμαστε απόλυτα σίγουροι για την «αντικειμενικότητα» μιας παρατήρησης2. Δεύτερον, μας υπενθυμίζει ότι είναι απολύτως πιθανό -και λογικό- διαφορετικοί άνθρωποι (ακόμη και με παρόμοιο νοητικό επίπεδο) να «βλέπουν» διαφορετικά την πραγματικότητα, να αντιλαμβάνονται άλλα οι μεν και άλλα οι δε! Συμβαίνει μάλιστα αυτό, μας λέει ο Feyerabend, ακόμη και στην επιστήμη, όπου μπροστά σε ένα νέο φαινόμενο οι προτεινόμενες εξηγήσεις από διαφορετικούς επιστήμονες μπορεί να απέχουν παρασάγγας η μία από την άλλη, αναφορικά με το πώς αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα!

Peter Sellers, Being There

Σήμερα, στον κόσμο της άπλετης πληροφορίας, της τηλεόρασης και του ίντερνετ, τι σημασία έχουν όλα αυτά; Πλέον πρόσβαση στην πληροφορία έχουν οι πάντες. Ο μέσος άνθρωπος των ημερών μας έχει στη διάθεσή του περισσότερη πληροφόρηση από όση μπορεί να είχαν όλοι οι άνθρωποι αθροιστικά τα προηγούμενα 2000 χρόνια. Όμως, όλη αυτή η αστείρευτη πληροφορία μας βοηθάει πραγματικά να γνωρίζουμε περισσότερα; Μας κάνει καλύτερους ανθρώπους;

H «εποχή της πληροφορίας» ήρθε μαζί με το τίμημα της αποκοπής του ανθρώπου από τον φυσικό εξελικτικό του χώρο, την φύση. Η τεχνολογική και βιομηχανική ανάπτυξη, η αστικοποίηση και ο αστικός τρόπος ζωής, πέρα από τις όποιες περιβαλλοντικές επιπτώσεις, έχουν συνέπειες στη νόησή μας. Και μάλιστα, δεδομένου ότι η ανθρώπινη νόηση είναι αποτέλεσμα μακροχρόνιας εξέλιξης του είδους μας εντός του φυσικού περιβάλλοντος, οι συνέπειες αυτές μπορεί να είναι σχεδόν σουεραλιστικές. Η «ψυχολογική επαγωγή» που συμβαίνει υποσυνείδητα στη λογική μας (το φυσικό συμπέρασμα ότι θα ξημερώσει και αύριο, αφού ξημέρωσε και σήμερα) μπορεί να δημιουργήσει παράλογες γενικεύσεις όταν ασκηθεί υποσυνείδητα εντός των πλαισίων ζωής του σύγχρονου ανθρώπου. Μπορεί όντως να οδηγήσει σε διαλόγους σαν αυτούς του «Being there», όπου όταν προτείνεται στον Chance η συγγραφή ενός βιβλίου με τη «θεωρία» του αυτός απαντά πως «δεν ξέρει να γράφει», και ο εκδότης υπερθεματίζει πως «πράγματι, ποιός ξέρει να γράφει στις μέρες μας;»!

Ο ωκεανός πληροφορίας χωρίς ανάπτυξη της αυτογνωσίας μπορεί να οδηγήσει μόνο σε παρανοήσεις – ή παραπληροφόρηση. Ταυτόχρονα, η έλλειψη αυτογνωσίας δεν μας επιτρέπει να συνειδητοποιήσουμε όλους αυτούς τους καταπλητικούς τρόπους με τους οποίους η ζωή μπορεί να μας εκπλήξει – όπως οι βαριεστημένοι παριστάμενοι στην κηδεία του Ben δεν βλέπουν τον Chance να περπατά πάνω στην παρακείμενη λίμνη!

  1. Paul Feyerabend, «Ενάντια στη μέθοδο – για μια αναρχική θεωρία της γνώσης», Εκδ. Σύγχρονα Θέματα, Αθήνα, 2006 []
  2. με εξαιρετικά ενδιαφέροντα τρόπο μας το υπενθύμισε αυτό και η φύση, με την «Αρχή της Απροσδιοριστίας» στην παρατήρηση στοιχειωδών σωματιδίων []