Tag Archives: ψυχολογία

Η κοινωνική διάσταση της ατομικής ψυχολογίας: Adorno

© GettyΟ Theodor Adorno Wiesengrund γεννήθηκε στη Φρανκφούρτη το 1903 σε μια πλούσια και καλλιεργημένη οικογένεια. Ο πατέρας του, έμπορος κρασιών, ήταν εβραϊκής καταγωγής, αλλά είχε ασπαστεί τον Προτεσταντισμό στο πανεπιστήμιο. Ο Teddy (όπως τον αποκαλούσαν οι στενότεροι φίλοι του) ήταν εξαιρετικός πιανίστας από νεαρή ηλικία. Μέχρι τα είκοσί του, προγραμμάτιζε μια καριέρα ως συνθέτης, αλλά τελικά επικεντρώθηκε στην φιλοσοφία. Το 1934, είχε αποκλειστεί, για φυλετικούς λόγους, από τη διδασκαλία στη Γερμανία. Έτσι μετακόμισε στην Οξφόρδη και αργότερα στη Νέα Υόρκη και στη συνέχεια στο Λος Άντζελες. H καλιφορνέζικη καταναλωτική κουλτούρα του ασκούσε ταυτόχρονα γοητεία και αποστροφή – οπότε και κατέληξε να σκέφτεται με ασυνήθιστο βάθος για την κοινωνική διάσταση των ηλιοκαμένων κορμιών και των drive-ins. Μετά τον πόλεμο, επέστρεψε στη Δυτική Γερμανία, όπου και πέθανε το 1969, στην ηλικία των 64.

Ο Αντόρνο πίστευε ότι οι διανοούμενοι πρέπει να συνασπιστούν για να αλλάξουν την κοινωνία, και ήταν στενά συνδεδεμένος με το πρωτοποριακό Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών, το οποίο είχε ιδρυθεί και χρηματοδοτείτο από τον φίλο του Felix Weil (του οποίου ο πατέρας ήταν ένας εξαιρετικά επιτυχημένος επιχειρηματίας). Το Ινστιτούτο στόχευε στην ανάπτυξη μιας ψυχολογικής κατανόησης των προβλημάτων που ανακύπτουν στον σύγχρονο καπιταλισμό. Επικεντρώθηκε όχι τόσο στις σκληρές οικονομικές πτυχές της ζωής, όσο στον πολιτισμό και τη νοοτροπία του καπιταλισμού.

Ο Αντόρνο επέστησε την προσοχή σε τεις συγκεκριμένους τρόπους με τους οποίους ο καπιταλισμός μας διαφθείρει και μας υποβαθμίζει:

1. Ο ελεύθερος χρόνος γίνεται «τοξικός»

Παρά το γεγονός ότι ο Αντόρνο δεν παρέβλεψε θέματα όπως την εργατική νομοθεσία και την αναθεώρηση του φορολογικού συστήματος, πίστευε ότι ο πρωταρχικός στόχος για την προοδευτικούς φιλόσοφους έπρεπε να είναι η μελέτη του πώς η εργατική τάξη των αναπτυγμένων εθνών σκέφτεται και αισθάνεται – και ιδίως, τον τρόπο με τον οποίο περνούν τα βράδια και τα Σαββατοκύριακα τους.

Ο Αντόρνο είχε μια εξαιρετικά φιλόδοξη άποψη σχετικά με το ποιός θα πρέπει να είναι ο πραγματικός σκοπός του ελεύθερου χρόνου· δεν προορίζεται για χαλάρωση και απόλαυση. Υποστήριζε αντιθέτως ότι ο ελεύθερος χρόνος είχε έναν σημαντικό στόχο να επιτύχει: ο ελεύθερος χρόνος- και οι πολιτιστικές δραστηριότητες που θα μπορούσαμε να ασκήσουμε στα πλαίσιά του – είναι μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία για να επεκτείνουμε και να αναπτύξουμε τον εαυτό μας, να εξελιχθούμε με βάση τις καλύτερες πτυχές της φύσης μας και να αποκτήσουν τα εργαλεία με τα οποία θα αλλάξουμε την κοινωνία μας. Ο ελεύθερος χρόνος είναι μια περίοδος όπου θα μπορούσαμε να δούμε ορισμένες  ταινίες που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τις σχέσεις μας με μεγαλύτερη σαφήνεια, ή να διαβάσουμε βιβλία φιλοσοφίας και ιστορίας που θα μπορούσαν να μας δώσουν φρέσκιες οπτικές στην πολιτική, ή να ακούσουμε είδη μουσικής που θα μας δώσουν θάρρος να αναμορφώσουμε τον εαυτό μας και τη συλλογική ζωή.

Όμως, στο σύγχρονο κόσμο, ο Αντόρνο κατήγγειλε ότι ο ελεύθερος χρόνος είχε πέσει στα χέρια μιας πανταχού παρούσας και βαθιά κακόβουλης μηχανής ψυχαγωγίας που αποκαλούσε «βιομηχανία του πολιτισμού», η οποίο κατέλαβε την ίδια δαιμονοποιημένη θέση στη φιλοσοφία του όπως αντίστοιχη της θρησκείας στον Μαρξ. Σύγχρονες ταινίες, τηλεόραση, ραδιόφωνο, περιοδικά και τώρα τα social media, για τον Αντόρνο φαίνονται να είναι σχεδιασμένα για να μας κρατήσουν περισπασμένους, αδυνατώντας να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και χωρίς τη βούληση να αλλάξουμε την πολιτική πραγματικότητα. Πρόκειται για ένα νέο και καταστροφικά επικίνδυνο όπιο για τις μάζες.

Για παράδειγμα, οι ειδήσεις​​, ενώ φαινομενικά μας ενημερώνουν για ό,τι είναι «σημαντικό», υπάρχουν – κατά την άποψη του Adorno – απλά για να μας θρέψουν ένα μίγμα λάγνας ανοησίας και πολιτικών ιστοριών που εξανεμίζει κάθε δυνατότητα κατανόησης της ανοικτής φυλακής μέσα στην οποία υπάρχουμε. Οι δημοσιογράφοι θα αντιτείνουν αυτοδικαίως ότι μας προσφέρουν απλά «την αλήθεια»· ωστόσο οι ίδιοι είναι πάρα πολύ απασχολημένοι, πολύ φοβισμένοι από τα αφεντικά τους και πολύ απερίσκεπτοι ώστε να είναι σε οποιαδήποτε θέση να μας προσφέρουν πραγματικά ένα τέτοιο ελιξίριο. Οι ταινίες από την πλευρά τους εξάπτουν φόβους και επιθυμίες εντελώς αποκομμένες από τις πραγματικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε. Περνάμε δύο ώρες από τη ζωή μας παρακολουθώντας τις περιπέτειες μιας εξωγήινης εισβολής – ενώ οι πραγματικές συμφορές του κόσμου μας περνούν απαρατήρητες. Τα μουσεία εκθέτουν έργα τέχνης χωρίς να τους επιτρέπεται να μιλήσουν για τις ανάγκες και τις προσδοκίες του κοινού τους. Περιηγούμαστε σε galleries, σιωπηλά θαυμάζοντας τα αποκαλούμενα «αριστουργήματα», ενώ στην ιδιωτική μας πραγματικότητα δεν είμαστε σίγουροι τι πραγματικά σημαίνουν και γιατί θα πρέπει να μας ενδιαφέρουν. Η βιομηχανία της κουλτούρας θέλει να μας κρατήσει κάπως έτσι: περισπασμένους, εύκαμπτους, συγχυσμένους και εκφοβισμένους. Όσο για την ποπ μουσική, αυτή εστιάζει αδυσώπητα στα συναισθήματα σχετικά με την ρομαντική αγάπη, εγωιστικά προτείνοντάς μας ότι η ευτυχία μπορεί να έρθει μόνο συναντώντας ένα πολύ ξεχωριστό πρόσωπο, αντί να μας αφυπνίζει στις απολαύσεις της κοινότητας και μιας πιο ευρέως κατανεμημένης ανθρώπινης συμπάθειας.

Walt Disney © Time & Life Images / Getty

Ο Αντόρνο ήταν τόσο αυστηρός αναφορικά με την πολιτιστική παραγωγή της εποχής του γιατί πίστευε στις υψηλότερες δυνατότητες του πολιτισμού: αυτο δεν υπάρχει για να μας βοηθήσει να περάσει η ώρα, να εντυπωσιάσουμε τους γείτονες ή να μας ναρκώνει σε στιγμιαίο κέφι. Η ύπαρξή του δεν θα έπρεπε να στοχεύει σε τίποτα λιγότερο από τη χρήση του ως ένα θεραπευτικό εργαλείο για την επίτευξη παρηγοριάς, τη διορατικότητα και κοινωνικό μετασχηματισμό. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που οξυδερκώς περιέγραψε τον Walt Disney ως τον πιο επικίνδυνο άνθρωπο στην Αμερική.

2. Ο καπιταλισμός δεν μας πουλά τα πράγματα που πραγματικά χρειαζόμαστε

Λόγω του τεράστιου φάσματος των καταναλωτικών αγαθών που διατίθενται στο σύγχρονο καπιταλισμό, εμείς φυσικά υποθέσουμε πως οτιδήποτε θα μπορούσε ενδεχομένως να θέλουμε είναι διαθέσιμο. Το μόνο πρόβλημα, αν υπάρχει, είναι ότι δεν μπορούμε να τα ανταπεξέλθουμε οικονομικά.

Αλλά ο Αντόρνο επεσήμανε ότι οι πραγματικές ανάγκες μας θωρακίζονται προσεκτικά από τον εαυτό μας μέσω της καπιταλιστικής βιομηχανίας, έτσι ώστε να καταλήγουμε να ξεχνάμε τι είναι αυτό που πραγματικά χρειαζόμαστε και, αντιθέτως, να ενδυόμαστε τις επιθυμίες που κατασκευάζονται για μας από εταιρείες χωρίς κανένα ενδιαφέρον για την αληθινή ευημερία μας. Παρόλο που νομίζουμε ότι ζούμε σε έναν κόσμο αφθονίας, αυτά που πραγματικά χρειαζόμαστε – τρυφερότητα, κατανόηση, ηρεμία, γνώση – βρίσκονται οδυνηρά «εκτός στοκ» και εντελώς αποκομμένα από την οικονομία.

Αντ ‘αυτού, το εργαλείο μαζικής χειραγώγησης του καπιταλισμού, η διαφήμιση, εκμεταλλεύεται γνήσιες ανάγκες μας να μας πουλήσει αντικείμενα που θα μας αφήσει φτωχότερους και ψυχολογικά πιο εξαντλημένους. Μια διαφημιστική καταχώριση θα δείξει μια ομάδα φίλων να περπατά στην παραλία κουβεντιάζοντας φιλικά· ή μια οικογένεια να ευχαριστιέται ένα πικνίκ γελώντας θερμά μαζί. Το κάνει αυτό γιατί ξέρει ποθούμε την κοινότητα και τη σύνδεση. Όμως, η βιομηχανική οικονομία δεν έχει ως στόχο να μας βοηθήσει να αποκτήσουμε αυτά τα αγαθά· θα ήταν αντ’ αυτού προτιμητέο να μας κρατήσει μοναχικούς καταναλωτές. Έτσι, στο τέλος της διαφήμισης, θα παροτρυνθούμε να αγοράσουμε κάποιο ουίσκι 25-ετών-παλαίωσης ή ένα αυτοκίνητο τόσο ισχυρό, που σε κανένα δρόμος δεν θα μπορούσαμε ποτέ να οδηγήσουμε νόμιμα στην μέγιστη ταχύτητα!

3. Υπάρχουν πρωτο-φασίστες παντού

Ο Αντόρνο έγραφε στην αυγή της εποχής του ψυχολογικού ερωτηματολογίου. Αυτό ήταν ευρέως σε χρήση στις Ηνωμένες Πολιτείες, με σκοπό την αποτύπωση της στάση των καταναλωτών και της εμπορικής συμπεριφοράς.

Ο Αντόρνο, εμπνευσμένος από την υποβόσκουσα φύση του ερωτηματολογίου, και μαζί με τους συναδέλφους, αφιερώθηκε στο σχεδιασμό ενός ερωτηματολόγιου διαφορετικού είδους, σχεδιασμένο για να εντοπίσετε φασίστες – αντί για πιθανούς αγοραστές νέων απορρυπαντικών πλυντηρίων.

Το ερωτηματολόγιο ζητούσε στους ερωτώμενους να αξιολογήσουν το επίπεδο της συμφωνίας τους με δηλώσεις όπως:

  •  Η υπακοή και ο σεβασμός για την εξουσία είναι οι πιο σημαντικές αρετές που τα παιδιά πρέπει να μάθουν.
  • Ένα πρόσωπο που έχει κακή συμπεριφορά, συνήθειες και ανατροφή, δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι θα πρέπει να συγχρωτίζεται με αξιοπρεπείς ανθρώπους.
  • Αν οι άνθρωποι μιλούσαν λιγότερο και εργάζονταν περισσότερο, ο καθένας θα ήταν σε καλύτερη θέση.
  • Όταν ένα άτομο έχει ένα πρόβλημα ή ανησυχία, είναι καλύτερα γι ‘αυτόν να μην το σκέφτεται, αλλά να διατηρείται απασχολημένος με πιο χαρούμενα πράγματα.

Μετά από μια σειρά τέτοιων ερευνών, ο Αντόρνο αισθάνθηκε σίγουρος ότι θα είναι σε θέση να ανιχνεύσει τους φασίστες που πιθανώς πλανώνται στη νέα γενιά. Λαμβάνοντας υπόψη τα τραύματα που η Γερμανία είχε μόλις περάσει, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι εξεδήλωσε τέτοιο ενδιαφέρον για τον Adorno και το ερωτηματολόγιο του – καθώς και αυτό που αποκαλούσε «κλίμακα F» (“φασιστοκλίμακα”).

Όμως ένα πιο ευρέως εφαρμόσιμο δίδαγμα από το πείραμα του Adorno αφορά την ανάγκη να αλλάξει η πολιτική, όχι μόνο μέσω της νομοθεσίας και του δημόσιου διαλόγου, αλλά και από την ψυχολογία. Η ψυχολογία προηγείται της πολιτικής. Πολύ πριν κάποιος γίνει ρατσιστής, ομοφοβικός και αυταρχικός, είναι – όπως επιδέξια πρότεινε ο Αντόρνο – πολύ πιθανόν να υποφέρει από κάποιες ψυχολογικά αδυναμίες και ανωριμότητες, ο καλύτερος εντοπισμός και η αντιμετώπιση των οποίων αποτελεί καθήκον της κοινωνίας στο σύνολό της.

Ο Χίτλερ Στο Berghof © Time & Life Images / Getty

Αντί να αφήνονται τα προβλήματα να φουντώνουν τόσο πολύ ώστε τελικά να μην υπάρχει κανένας τρόπος για την αντιμετώπισή τους, εκτός από τη βία (που ασκείται από την αστυνομία ή το στρατό), θα πρέπει να μαθαίνουμε να κατανοούμε την ψυχολογία της καθημερινής τρέλας από τις πρώτες στιγμές. Ο Adorno και η ομάδα του έστειλε την κλίμακα-F σε κάθε σχολείο στη Δυτική Γερμανία. Ο Φρόιντ θα έπρεπε να ήταν σε θέση να φτάσει στον Χίτλερ πριν από τον Κόκκινο Στρατό και το Στρατηγό Patton. Η ψυχοθεραπεία δεν ήταν μια σπάνια, ιδιωτική πολυτέλεια της μεσαίας τάξης. Για τον Αντόρνο, θα έπρεπε δικαίως να λάβει τη θέση της στην εμπροσθοφυλακή του προοδευτικού κοινωνικού μετασχηματισμού.

Συμπέρασμα

Ο Αντόρνο ήταν ένας στοχαστής της αριστερής πτέρυγας που αναγνώρισε, πολύ ασυνήθιστα, ότι τα κύρια εμπόδια για την κοινωνική πρόοδο είναι πολιτιστικά και ψυχολογικά και όχι στενά πολιτικά και οικονομικά. Στην πραγματικότητα, έχουμε ήδη τα χρήματα, τους πόρους, το χρόνο και τις δεξιότητες για να διασφαλίσουμε ότι ο καθένας κοιμάται σε ένα ελκυστικό σπίτι, δεν καταστρέφει τον πλανήτη, έχει μια ικανοποιητική δουλειά και αισθάνεται ότι υποστηρίζεται από την κοινότητα. Ο λόγος για τον οποίο εξακολουθούμε να υποφέρουμε και να βλάπτουμε ο ένας τον άλλον είναι πρώτα απ ‘όλα, γιατί τα μυαλά μας είναι άρρωστα. Αυτή είναι η συνεχιζόμενη πρόκληση που προσφέρεται από το γοητευτικό και ήρεμα έξαλλο έργο του Theodor Adorno.

Πηγή: The philosopher’s mail
 Μετάφραση: Homo Hominus

Χριστούγεννα για ανθρώπους

Διάβασα πρόσφατα ένα ενδιαφέρον άρθρο του Alain deBotton1 σχετικά με την προσέγγιση των εορτών των Χριστουγέννων από έναν άθεο. Ανάλογα ζητήματα σχετικά με το «εορταστικό πνεύμα των Χριστουγέννων» με απασχολούν πάντα αυτές τις ημέρες, καθόσον δεν θεωρώ τον εαυτό μου πιστό. Τι ακριβώς γιορτάζουμε τα Χριστούγεννα; Τη γέννηση του θεανθρώπου; Και οι μη χριστιανοί; Τι είναι αυτό που κάνει θελκτικά τα Χριστούγεννα πχ στους Ιάπωνες; Ή τι μπορεί να αποκομίσει ένας άθεος από τις ημέρες αυτές; Αυτό που προσλαμβάνουν από τα Χριστούγεννα οι πιστοί Χριστιανοί, είναι σε συμφωνία με τις επιταγές της θρησκείας;

Ας κάνουμε μια μικρή ιστορική αναδρομή. Οι ανθρώπινοι πολιτισμοί σχεδόν πάντα είχαν κάποια γιορτή κοντά στο χειμερινό ηλιοστάσιο2, την ημέρα δηλαδή που η νύχτα έχει τη μεγαλύτερη διάρκεια, σηματοδοτώντας την έναρξη του χειμώνα. Για τις κατά βάση αγροτικές ανθρώπινες κοινωνίες ο κύκλος εναλλαγής των εποχών ήταν άμεσα συνδεδεμένος με την επιβίωσή τους: η σπορά, η συγκομιδή, οι εποχές των κυνηγιών του κάθε είδους, η ανθρώπινη επιβίωση γενικά ήταν άμεσα συνδεδεμένη με την περιφορά της γης γύρω από τον ήλιο. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον το γεγονός πως τα άστρα και οι πλανήτες έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην ανθρώπινη μεταφυσική, χωρίς ουσιαστικά να γνωρίζουν οι άνθρωποι πως πράγματι η επιβίωσή τους εξαρτιόταν από τη θέση της γης στο ηλιακό σύστημα. Και είναι ίσως λυπηρό ότι ο σύγχρονος βιομηχανικός πολιτισμός μας έχει οδηγήσει σε μια σχέση απομάκρυνσης από τη φύση…

Γίνεται λοιπόν εμφανές γιατί οι άνθρωποι ανέκαθεν γιόρταζαν τις σημαντικές στιγμές του ηλιακού χρόνου. Το γεγονός πως ο χριστιανισμός τοποθέτησε μια τόσο σημαντική για αυτόν γιορτή όπως η γέννηση του θεανθρώπου «πάνω» στον εορτασμό του χειμερινού ηλιοστασίου, δείχνει πως οι εορτές του ηλιακού ημερολογίου ήταν βαθύτατα εγγεγραμμένες στο πολιτισμικό υποσυνείδητο των ανθρώπων.3 Πλέον όμως, στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες χριστιανισμός και καπιταλισμός, με λίγα λόγια θρησκεία και κοινωνική οργάνωση, έχουν «ζυμωθεί»4 σε μία νέα κοινωνική ταυτότητα. Αναμφισβήτητα το θρησκευτικό αίσθημα έχει υποχωρήσει και η πνευματικότητα που αυτό πρέσβευε έχει σε μεγάλο βαθμό αντικατασταθεί από καταναλωτικές συνήθειες.5 Τα Χριστούγεννα της Coca Cola και του κοκκινοντυμένου Αη Βασίλη προφανώς δεν έχουν το ίδιο περιεχόμενο με τα Χριστούγεννα του 12 αι. μ.Χ.

Επιπλέον, σήμερα έχει υποχωρήσει και η επαφή μας με τη φύση – και συνεπώς η συνειδητοποίηση της αξίας του χειμερινού ηλιοστασίου δεν είναι προφανής. Σε τι θα μπορούσαμε λοιπόν να εστιάσουμε το «πνεύμα των Χριστουγέννων»; Ένας σημερινός σκεπτόμενος άνθρωπος, πιστός ή μη, τι μπορεί να αποκομίσει από την γιορτή των Χριστουγέννων εκτός του θρησκευτικού συμβολισμού; Μπορεί να γίνει καλύτερος άνθρωπος, ανεξάρτητα από τις μεταφυσικές «ανταμοιβές» που η χριστιανική θρησκεία υπόσχεται;

Τα Χριστούγεννα και παλιότερα οι γιορτές του χειμερινού ηλιοστασίου, κάνουν ουσιαστικά μια «δήλωση»: επισημοποιούν την ψυχολογική κατάσταση που επιφέρει στον άνθρωπο η έλευση του χειμώνα. Η πτώση της θερμοκρασίας μας ωθεί να «κλειστούμε στον εαυτό μας», με τον ίδιο τρόπο που μας αναγκάζει να κλειστούμε στο σπίτι μας – όπως εξάλλου και η φύση αναστέλει μέρος της λειτουργίας της, αναμένοντας το τέλος των κρύων. Ο χειμώνας γενικά μας επιβάλει το «μέσα». Αυτό το «μέσα» είναι η αφορμή για μια ενδοσκοπική ματιά του ανθρώπου, την οποία και γιορτάζουμε αυτές τις μέρες. Αυτό το «μέσα» αποτελεί επίσης το στοιχείο που μας ωθεί τα Χριστούγεννα στην αναζήτηση της οικογενειακής θαλπωρής. Με την πρώτη ματιά στο εσωτερικό μας συνειδητοποιούμε πως οι «αχαρτογράφητες» περιοχές του εαυτού μας αποτελούν πλειοψηφία. Αυτά που γνωρίζουμε για τον εαυτό μας είναι λιγότερα από όσα δεν γνωρίζουμε. Ο φόβος του αγνώστου είναι πολλαπλάσιος όταν το άγνωστο κατοικεί μέσα μας. Και τότε το πρώτο στήριγμα είναι η οικογέννεια – αυτό δεν κάναμε και ως παιδιά όταν φοβόμασταν;

P1000958_BWΟι μέρες των χριστουγεννιάτικων εορτών λοιπόν όχι απλώς αποτελούν μια εξαιρετική αφορμή για να κοιτάξουμε μέσα μας, αλλά επιτάσουν να αναλογιστούμε τη θέση μας στον κόσμο: τον φυσικό, τον κοινωνικό, τον μεταφυσικό, τον οικογεννειακό… Ανεξάρτητα από το θρησκευτικό αίσθημα του καθενός, ανεξάρτητα από το πόσο συνειδητοποιούμε τον βιολογικό μας κύκλο και την επίδραση της φύσης σε αυτόν, το υποσυνείδητό μας αυτή την εποχή της αρχής του χειμώνα μας καλεί να στραφούμε μέσα μας. Και μάλλον δεν είναι τυχαίο που λίγες μέρες μετά το χειμερινό ηλιοστάσιο αρχίζει το επόμενο έτος· μια επιτυχημένη ενδοσκόπηση είναι λογικό να καταλήγει σε «καθαρογράψιμο»: τι κάναμε στραβά, τι σωστά, τι θα θέλαμε να διορθώσουμε, τι να κρατήσουμε και τι να πετάξουμε. Μόλις τελειώσουμε τη «λίστα» μας, η έναρξη του νέου έτους μας δίνει την ευκαιρία να αρχίσουμε κιόλας να την πραγματοποιούμε.6

 

  1. Alain deBotton,  An atheist at Christmas: Oh come all ye faithless, http://www.theguardian.com/lifeandstyle/2011/dec/24/christmas-atheists []
  2. Ηλιοστάσιο ονομάζεται η χρονική στιγμή κατά την οποία ο άξονας της Γης εμφανίζεται στραμμένος όσο περισσότερο προς ή μακριά από τον Ήλιο συμβαίνει κατά την ετήσια τροχιά της Γης γύρω από αυτόν. Αυτό ισοδυναμεί με τον Ήλιο να βρίσκεται στο ψηλότερο ή στο χαμηλότερο σημείο (ετήσιο) του ουρανού που βρίσκεται ποτέ το μεσημέρι, όπως εμφανίζεται σε εμάς πάνω στην επιφάνεια της Γης. Η ημέρα του ηλιοστασίου είναι είτε η μεγαλύτερη (το Καλοκαίρι-Θερινό ηλιοστάσιο) είτε η μικρότερη (το Χειμώνα-Xειμερινό ηλιοστάσιο) μέρα του έτους για όλες τις περιοχές της γης εκτός από τους Τροπικούς, Wikipedia, Ηλιοστάσιο, http://el.wikipedia.org/wiki/Ηλιοστάσιο []
  3. Wikipedia, Ηλιοστάσιο – Πολιτιστικές επιδράσεις και λαογραφία, http://el.wikipedia.org/wiki/Ηλιοστάσιο []
  4. Η ζύμωση αυτή έχει τις ρίζες της στην θρησκευτική Μεταρρύθμιση του 16ου αι και στον τρόπο με τον οποίο ο Λούθηρος συνδύασε την θρησκευτική μεταφυσική με το ζήτημα της εργασίας, οδηγώντας στην προτεσταντική ηθική. Βλ. σχετικά την προσέγγιση του Κροπότκιν στο ζήτημα της Μεταρρύθμισης στο Πιοτρ Κροπότκιν, Το κράτος και ο ιστορικός του ρόλος, μτφρ. Σίσσυ Παπαδάκη, Εκδ. Το Ποντίκι, Χαλάνδρι, σ. 60. Για τη Μεταρρύθμιση γενικά  βλ. σχετικά Wikipedia, Μεταρρύθμιση, http://el.wikipedia.org/wiki/Μεταρρύθμιση []
  5. Βλ. σχετικά Alain deBotton, Θρησκεία για άθεους, Εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2012 []
  6. Δείτε ένα σχετικό άρθρο επίσης του Alain deBotton, αναφορικά με την ανάγκη που μας δημιουργείται τις μέρες των Χριστουγέννων  να πραγματοποιήσουμε δηλώσεις των πραγμάτων που θέλουμε να αλλάξουμε, Alain deBotton, Making Resolutions, http://theschooloflife.typepad.com/the_school_of_life/2011/12/from-the-archive-making-resolutions-by-alain-de-botton.html []