Tag Archives: καπιταλισμός

Το αγόρι και ο κόσμος

Το αγόρι και ο κόσμοςΤο αγόρι και ο κόσμος είναι μια ταινία κινουμένων σχεδίων του Alê Abreu (2013). Πρόκειται για την ιστορία ενός μικρού παιδιού της επαρχίας που ξεκινά ένα ταξίδι στον σύγχρονο, δυτικό κόσμο, με σκοπό να βρει τον πατέρα του που αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την οικογένεια για να βρει δουλειά.

Ουσιαστικά πρόκειται για ένα ταξίδι ενηλικίωσης. Με αυτή την αφορμή, το φιλμ καταθέτει έναν βαθύ υπαρξιακό προβληματισμό πάνω στην πορεία του σύγχρονου δυτικού κόσμου. Πραγματοποιεί ένα ταξίδι στον καπιταλισμό της άνισης ανάπτυξης, της περιβαλλοντικής καταστροφής, του προλεταριάτου,  των εκατομμυρίων ανθρώπων που η οριακή τους επιβίωση τους κρατά καθηλωμένους στην ανέχεια, εξασφαλίζοντας έτσι την απρόσκοπτη λειτουργία της παγκοσμιοποιημένης καπιταλιστικής παραγωγής.

Ταυτόχρονα όμως, η ταινία αποτελεί  και μια ελεγεία στις οικογένειες των κατώτατων στρωμάτων που αναγκάζονται να χάσουν την οικογενειακή τους ευτυχία πουλώντας την εργατική τους δύναμη, προκειμένου να επιβιώσουν. Τονίζοντας έτσι την αλλοτρίωση του σύγχρονου ανθρώπου (αφού αυτοί που μπορούν να αγαπήσουν και να αγαπηθούν δεν μπορούν να επιβιώσουν, ενώ όσοι έχουν λυμένα τα προβλήματα επιβίωσης η επιφανειακή και υπερκαταναλωτική ζωή τους τους στερεί το συναίσθημα) η ταινία αποτελεί μια βαθιά ανθρώπινη κριτική. Αναγνωρίζοντας τον ανθρώπινο πόνο και ματαιότητα σε όλη τους την έκταση, τελικά διατυπώνεται μια αισιόδοξη κατακλείδα: ο θάνατος δεν αποφεύγεται, ο αγώνας της ζωής είναι δύσκολος· αξίζει όμως να προσπαθείς, κι αν τελικά έχεις καταφέρει να αγαπήσεις και να αγαπηθείς πραγματικά, δηλαδή ανιδιοτελώς, λυτρώνεσαι.  Μια ιστορία εξαιρετικά ανθρώπινη χωρίς όμως να γίνεται ουτοπική.

Χρησιμοποιώντας εξπρεσιονιστικά το χρώμα και ένα απλοϊκό, χειροποίητο σχέδιο με ξυλομπογιά, το φιλμ καταφέρνει να περάσει την οπτική του μικρού παιδιού στο θεατή, μια οπτική γεμάτη ευαισθησία, αποπροσανατολισμό και φαντασία. Η πραγματικά όμορφη μουσική, διατηρώντας έναν έθνικ προσανατολισμό, καταφέρνει τελικά να δομήσει έναν πανανθρώπινο χαρακτήρα που αφενός ενδυναμώνει την παιδική οπτική της αφήγησης κι αφετέρου στηρίζει την αισιόδοξη (τελικά) στάση του.

Making of…

Η κοινωνική διάσταση της ατομικής ψυχολογίας: Adorno

© GettyΟ Theodor Adorno Wiesengrund γεννήθηκε στη Φρανκφούρτη το 1903 σε μια πλούσια και καλλιεργημένη οικογένεια. Ο πατέρας του, έμπορος κρασιών, ήταν εβραϊκής καταγωγής, αλλά είχε ασπαστεί τον Προτεσταντισμό στο πανεπιστήμιο. Ο Teddy (όπως τον αποκαλούσαν οι στενότεροι φίλοι του) ήταν εξαιρετικός πιανίστας από νεαρή ηλικία. Μέχρι τα είκοσί του, προγραμμάτιζε μια καριέρα ως συνθέτης, αλλά τελικά επικεντρώθηκε στην φιλοσοφία. Το 1934, είχε αποκλειστεί, για φυλετικούς λόγους, από τη διδασκαλία στη Γερμανία. Έτσι μετακόμισε στην Οξφόρδη και αργότερα στη Νέα Υόρκη και στη συνέχεια στο Λος Άντζελες. H καλιφορνέζικη καταναλωτική κουλτούρα του ασκούσε ταυτόχρονα γοητεία και αποστροφή – οπότε και κατέληξε να σκέφτεται με ασυνήθιστο βάθος για την κοινωνική διάσταση των ηλιοκαμένων κορμιών και των drive-ins. Μετά τον πόλεμο, επέστρεψε στη Δυτική Γερμανία, όπου και πέθανε το 1969, στην ηλικία των 64.

Ο Αντόρνο πίστευε ότι οι διανοούμενοι πρέπει να συνασπιστούν για να αλλάξουν την κοινωνία, και ήταν στενά συνδεδεμένος με το πρωτοποριακό Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών, το οποίο είχε ιδρυθεί και χρηματοδοτείτο από τον φίλο του Felix Weil (του οποίου ο πατέρας ήταν ένας εξαιρετικά επιτυχημένος επιχειρηματίας). Το Ινστιτούτο στόχευε στην ανάπτυξη μιας ψυχολογικής κατανόησης των προβλημάτων που ανακύπτουν στον σύγχρονο καπιταλισμό. Επικεντρώθηκε όχι τόσο στις σκληρές οικονομικές πτυχές της ζωής, όσο στον πολιτισμό και τη νοοτροπία του καπιταλισμού.

Ο Αντόρνο επέστησε την προσοχή σε τεις συγκεκριμένους τρόπους με τους οποίους ο καπιταλισμός μας διαφθείρει και μας υποβαθμίζει:

1. Ο ελεύθερος χρόνος γίνεται «τοξικός»

Παρά το γεγονός ότι ο Αντόρνο δεν παρέβλεψε θέματα όπως την εργατική νομοθεσία και την αναθεώρηση του φορολογικού συστήματος, πίστευε ότι ο πρωταρχικός στόχος για την προοδευτικούς φιλόσοφους έπρεπε να είναι η μελέτη του πώς η εργατική τάξη των αναπτυγμένων εθνών σκέφτεται και αισθάνεται – και ιδίως, τον τρόπο με τον οποίο περνούν τα βράδια και τα Σαββατοκύριακα τους.

Ο Αντόρνο είχε μια εξαιρετικά φιλόδοξη άποψη σχετικά με το ποιός θα πρέπει να είναι ο πραγματικός σκοπός του ελεύθερου χρόνου· δεν προορίζεται για χαλάρωση και απόλαυση. Υποστήριζε αντιθέτως ότι ο ελεύθερος χρόνος είχε έναν σημαντικό στόχο να επιτύχει: ο ελεύθερος χρόνος- και οι πολιτιστικές δραστηριότητες που θα μπορούσαμε να ασκήσουμε στα πλαίσιά του – είναι μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία για να επεκτείνουμε και να αναπτύξουμε τον εαυτό μας, να εξελιχθούμε με βάση τις καλύτερες πτυχές της φύσης μας και να αποκτήσουν τα εργαλεία με τα οποία θα αλλάξουμε την κοινωνία μας. Ο ελεύθερος χρόνος είναι μια περίοδος όπου θα μπορούσαμε να δούμε ορισμένες  ταινίες που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τις σχέσεις μας με μεγαλύτερη σαφήνεια, ή να διαβάσουμε βιβλία φιλοσοφίας και ιστορίας που θα μπορούσαν να μας δώσουν φρέσκιες οπτικές στην πολιτική, ή να ακούσουμε είδη μουσικής που θα μας δώσουν θάρρος να αναμορφώσουμε τον εαυτό μας και τη συλλογική ζωή.

Όμως, στο σύγχρονο κόσμο, ο Αντόρνο κατήγγειλε ότι ο ελεύθερος χρόνος είχε πέσει στα χέρια μιας πανταχού παρούσας και βαθιά κακόβουλης μηχανής ψυχαγωγίας που αποκαλούσε «βιομηχανία του πολιτισμού», η οποίο κατέλαβε την ίδια δαιμονοποιημένη θέση στη φιλοσοφία του όπως αντίστοιχη της θρησκείας στον Μαρξ. Σύγχρονες ταινίες, τηλεόραση, ραδιόφωνο, περιοδικά και τώρα τα social media, για τον Αντόρνο φαίνονται να είναι σχεδιασμένα για να μας κρατήσουν περισπασμένους, αδυνατώντας να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και χωρίς τη βούληση να αλλάξουμε την πολιτική πραγματικότητα. Πρόκειται για ένα νέο και καταστροφικά επικίνδυνο όπιο για τις μάζες.

Για παράδειγμα, οι ειδήσεις​​, ενώ φαινομενικά μας ενημερώνουν για ό,τι είναι «σημαντικό», υπάρχουν – κατά την άποψη του Adorno – απλά για να μας θρέψουν ένα μίγμα λάγνας ανοησίας και πολιτικών ιστοριών που εξανεμίζει κάθε δυνατότητα κατανόησης της ανοικτής φυλακής μέσα στην οποία υπάρχουμε. Οι δημοσιογράφοι θα αντιτείνουν αυτοδικαίως ότι μας προσφέρουν απλά «την αλήθεια»· ωστόσο οι ίδιοι είναι πάρα πολύ απασχολημένοι, πολύ φοβισμένοι από τα αφεντικά τους και πολύ απερίσκεπτοι ώστε να είναι σε οποιαδήποτε θέση να μας προσφέρουν πραγματικά ένα τέτοιο ελιξίριο. Οι ταινίες από την πλευρά τους εξάπτουν φόβους και επιθυμίες εντελώς αποκομμένες από τις πραγματικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε. Περνάμε δύο ώρες από τη ζωή μας παρακολουθώντας τις περιπέτειες μιας εξωγήινης εισβολής – ενώ οι πραγματικές συμφορές του κόσμου μας περνούν απαρατήρητες. Τα μουσεία εκθέτουν έργα τέχνης χωρίς να τους επιτρέπεται να μιλήσουν για τις ανάγκες και τις προσδοκίες του κοινού τους. Περιηγούμαστε σε galleries, σιωπηλά θαυμάζοντας τα αποκαλούμενα «αριστουργήματα», ενώ στην ιδιωτική μας πραγματικότητα δεν είμαστε σίγουροι τι πραγματικά σημαίνουν και γιατί θα πρέπει να μας ενδιαφέρουν. Η βιομηχανία της κουλτούρας θέλει να μας κρατήσει κάπως έτσι: περισπασμένους, εύκαμπτους, συγχυσμένους και εκφοβισμένους. Όσο για την ποπ μουσική, αυτή εστιάζει αδυσώπητα στα συναισθήματα σχετικά με την ρομαντική αγάπη, εγωιστικά προτείνοντάς μας ότι η ευτυχία μπορεί να έρθει μόνο συναντώντας ένα πολύ ξεχωριστό πρόσωπο, αντί να μας αφυπνίζει στις απολαύσεις της κοινότητας και μιας πιο ευρέως κατανεμημένης ανθρώπινης συμπάθειας.

Walt Disney © Time & Life Images / Getty

Ο Αντόρνο ήταν τόσο αυστηρός αναφορικά με την πολιτιστική παραγωγή της εποχής του γιατί πίστευε στις υψηλότερες δυνατότητες του πολιτισμού: αυτο δεν υπάρχει για να μας βοηθήσει να περάσει η ώρα, να εντυπωσιάσουμε τους γείτονες ή να μας ναρκώνει σε στιγμιαίο κέφι. Η ύπαρξή του δεν θα έπρεπε να στοχεύει σε τίποτα λιγότερο από τη χρήση του ως ένα θεραπευτικό εργαλείο για την επίτευξη παρηγοριάς, τη διορατικότητα και κοινωνικό μετασχηματισμό. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που οξυδερκώς περιέγραψε τον Walt Disney ως τον πιο επικίνδυνο άνθρωπο στην Αμερική.

2. Ο καπιταλισμός δεν μας πουλά τα πράγματα που πραγματικά χρειαζόμαστε

Λόγω του τεράστιου φάσματος των καταναλωτικών αγαθών που διατίθενται στο σύγχρονο καπιταλισμό, εμείς φυσικά υποθέσουμε πως οτιδήποτε θα μπορούσε ενδεχομένως να θέλουμε είναι διαθέσιμο. Το μόνο πρόβλημα, αν υπάρχει, είναι ότι δεν μπορούμε να τα ανταπεξέλθουμε οικονομικά.

Αλλά ο Αντόρνο επεσήμανε ότι οι πραγματικές ανάγκες μας θωρακίζονται προσεκτικά από τον εαυτό μας μέσω της καπιταλιστικής βιομηχανίας, έτσι ώστε να καταλήγουμε να ξεχνάμε τι είναι αυτό που πραγματικά χρειαζόμαστε και, αντιθέτως, να ενδυόμαστε τις επιθυμίες που κατασκευάζονται για μας από εταιρείες χωρίς κανένα ενδιαφέρον για την αληθινή ευημερία μας. Παρόλο που νομίζουμε ότι ζούμε σε έναν κόσμο αφθονίας, αυτά που πραγματικά χρειαζόμαστε – τρυφερότητα, κατανόηση, ηρεμία, γνώση – βρίσκονται οδυνηρά «εκτός στοκ» και εντελώς αποκομμένα από την οικονομία.

Αντ ‘αυτού, το εργαλείο μαζικής χειραγώγησης του καπιταλισμού, η διαφήμιση, εκμεταλλεύεται γνήσιες ανάγκες μας να μας πουλήσει αντικείμενα που θα μας αφήσει φτωχότερους και ψυχολογικά πιο εξαντλημένους. Μια διαφημιστική καταχώριση θα δείξει μια ομάδα φίλων να περπατά στην παραλία κουβεντιάζοντας φιλικά· ή μια οικογένεια να ευχαριστιέται ένα πικνίκ γελώντας θερμά μαζί. Το κάνει αυτό γιατί ξέρει ποθούμε την κοινότητα και τη σύνδεση. Όμως, η βιομηχανική οικονομία δεν έχει ως στόχο να μας βοηθήσει να αποκτήσουμε αυτά τα αγαθά· θα ήταν αντ’ αυτού προτιμητέο να μας κρατήσει μοναχικούς καταναλωτές. Έτσι, στο τέλος της διαφήμισης, θα παροτρυνθούμε να αγοράσουμε κάποιο ουίσκι 25-ετών-παλαίωσης ή ένα αυτοκίνητο τόσο ισχυρό, που σε κανένα δρόμος δεν θα μπορούσαμε ποτέ να οδηγήσουμε νόμιμα στην μέγιστη ταχύτητα!

3. Υπάρχουν πρωτο-φασίστες παντού

Ο Αντόρνο έγραφε στην αυγή της εποχής του ψυχολογικού ερωτηματολογίου. Αυτό ήταν ευρέως σε χρήση στις Ηνωμένες Πολιτείες, με σκοπό την αποτύπωση της στάση των καταναλωτών και της εμπορικής συμπεριφοράς.

Ο Αντόρνο, εμπνευσμένος από την υποβόσκουσα φύση του ερωτηματολογίου, και μαζί με τους συναδέλφους, αφιερώθηκε στο σχεδιασμό ενός ερωτηματολόγιου διαφορετικού είδους, σχεδιασμένο για να εντοπίσετε φασίστες – αντί για πιθανούς αγοραστές νέων απορρυπαντικών πλυντηρίων.

Το ερωτηματολόγιο ζητούσε στους ερωτώμενους να αξιολογήσουν το επίπεδο της συμφωνίας τους με δηλώσεις όπως:

  •  Η υπακοή και ο σεβασμός για την εξουσία είναι οι πιο σημαντικές αρετές που τα παιδιά πρέπει να μάθουν.
  • Ένα πρόσωπο που έχει κακή συμπεριφορά, συνήθειες και ανατροφή, δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι θα πρέπει να συγχρωτίζεται με αξιοπρεπείς ανθρώπους.
  • Αν οι άνθρωποι μιλούσαν λιγότερο και εργάζονταν περισσότερο, ο καθένας θα ήταν σε καλύτερη θέση.
  • Όταν ένα άτομο έχει ένα πρόβλημα ή ανησυχία, είναι καλύτερα γι ‘αυτόν να μην το σκέφτεται, αλλά να διατηρείται απασχολημένος με πιο χαρούμενα πράγματα.

Μετά από μια σειρά τέτοιων ερευνών, ο Αντόρνο αισθάνθηκε σίγουρος ότι θα είναι σε θέση να ανιχνεύσει τους φασίστες που πιθανώς πλανώνται στη νέα γενιά. Λαμβάνοντας υπόψη τα τραύματα που η Γερμανία είχε μόλις περάσει, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι εξεδήλωσε τέτοιο ενδιαφέρον για τον Adorno και το ερωτηματολόγιο του – καθώς και αυτό που αποκαλούσε «κλίμακα F» (“φασιστοκλίμακα”).

Όμως ένα πιο ευρέως εφαρμόσιμο δίδαγμα από το πείραμα του Adorno αφορά την ανάγκη να αλλάξει η πολιτική, όχι μόνο μέσω της νομοθεσίας και του δημόσιου διαλόγου, αλλά και από την ψυχολογία. Η ψυχολογία προηγείται της πολιτικής. Πολύ πριν κάποιος γίνει ρατσιστής, ομοφοβικός και αυταρχικός, είναι – όπως επιδέξια πρότεινε ο Αντόρνο – πολύ πιθανόν να υποφέρει από κάποιες ψυχολογικά αδυναμίες και ανωριμότητες, ο καλύτερος εντοπισμός και η αντιμετώπιση των οποίων αποτελεί καθήκον της κοινωνίας στο σύνολό της.

Ο Χίτλερ Στο Berghof © Time & Life Images / Getty

Αντί να αφήνονται τα προβλήματα να φουντώνουν τόσο πολύ ώστε τελικά να μην υπάρχει κανένας τρόπος για την αντιμετώπισή τους, εκτός από τη βία (που ασκείται από την αστυνομία ή το στρατό), θα πρέπει να μαθαίνουμε να κατανοούμε την ψυχολογία της καθημερινής τρέλας από τις πρώτες στιγμές. Ο Adorno και η ομάδα του έστειλε την κλίμακα-F σε κάθε σχολείο στη Δυτική Γερμανία. Ο Φρόιντ θα έπρεπε να ήταν σε θέση να φτάσει στον Χίτλερ πριν από τον Κόκκινο Στρατό και το Στρατηγό Patton. Η ψυχοθεραπεία δεν ήταν μια σπάνια, ιδιωτική πολυτέλεια της μεσαίας τάξης. Για τον Αντόρνο, θα έπρεπε δικαίως να λάβει τη θέση της στην εμπροσθοφυλακή του προοδευτικού κοινωνικού μετασχηματισμού.

Συμπέρασμα

Ο Αντόρνο ήταν ένας στοχαστής της αριστερής πτέρυγας που αναγνώρισε, πολύ ασυνήθιστα, ότι τα κύρια εμπόδια για την κοινωνική πρόοδο είναι πολιτιστικά και ψυχολογικά και όχι στενά πολιτικά και οικονομικά. Στην πραγματικότητα, έχουμε ήδη τα χρήματα, τους πόρους, το χρόνο και τις δεξιότητες για να διασφαλίσουμε ότι ο καθένας κοιμάται σε ένα ελκυστικό σπίτι, δεν καταστρέφει τον πλανήτη, έχει μια ικανοποιητική δουλειά και αισθάνεται ότι υποστηρίζεται από την κοινότητα. Ο λόγος για τον οποίο εξακολουθούμε να υποφέρουμε και να βλάπτουμε ο ένας τον άλλον είναι πρώτα απ ‘όλα, γιατί τα μυαλά μας είναι άρρωστα. Αυτή είναι η συνεχιζόμενη πρόκληση που προσφέρεται από το γοητευτικό και ήρεμα έξαλλο έργο του Theodor Adorno.

Πηγή: The philosopher’s mail
 Μετάφραση: Homo Hominus

‘Εθνος και Εθνικισμός

Εθνικισμός

 

Εννοιολογική ομίχλη

Στη σημερινή πραγματικότητα η συνεχής χρήση εννοιών όπως «έθνος», «πατρίδα», «πατριωτισμός» κ.λ.π. έχει οδηγήσει σε αμφισημίες ως προς την πραγματική τους σημασία. Προκύπτει έτσι μία εννοιολογική διαστρέβλωση η οποία, είτε καλλιεργείται τεχνηέντως είτε προκύπτει ακούσια, οδηγεί σε πολιτικες καθοδηγήσεις. Είναι γεγονός πως όσο πιο καταπιεστική είναι μια εξουσιαστική δομή, τόσο περισσότερο επικαλείται τη «σωτηρία του έθνους». Καθίσταται λοιπόν απολύτως αναγκαία η διερεύνηση του ιστορικού  περιεχομένου αυτών των εννοιών και η αποσαφήνισή τους.

Η διαμόρφωση της ιδέας του έθνους, μετά την Γαλλική Επανάσταση και την επικράτηση των αστών, θέτει το νέο περίγραμμα εντός του οποίου οργανώνονται οι ευρωπαϊκές κοινωνίες από τον 19ο αιώνα κι έπειτα. Η επακόλουθη δημιουργία εθνικών κρατών ενσωματώνει κάποια σημαντικά προοδευτικά στοιχεία. Ταυτόχρονα όμως λειτουργεί και ως ένα ισχυρό εργαλείο προς όφελος της αστικής ανάπτυξης και της καπιταλιστικής επικράτησης. Αντικείμενο της παρούσας δημοσίευσης, η οποία αποτελεί ελαφρώς τροποποιημένη εκδοχή πανεπιστημιακής εργασίας, είναι η επανατοποθέτηση της έννοιας του «έθνους» στις πραγματικές της διαστάσεις και η διερεύνηση της αλληλοτροφοδοτούμενης σχέσης καπιταλισμού – εθνικισμού.

Προς τον σκοπό αυτό αρχικώς επιχειρείται η περιγραφή της έννοιας του έθνους, η οποία αποτελεί την βάση του οικοδομήματος του εθνικισμού. Έπειτα εξετάζεται το πώς ο εθνικισμός αναπτύχθηκε, καλλιεργώντας εθνικές συνειδήσεις. Στη συνέχεια, παρουσιάζεται το πώς ο εθνικισμός πρόβαλλε την δημιουργία εθνικών κρατών ως λογική και δίκαιη εξέλιξη. Τέλος, δίδονται συνοπτικά παραδείγματα δημιουργίας εθνικών κρατών, προς υποστήριξη των θέσεων που αναπτυσονται.

Η έννοια του «έθνους»

«Η ελευθερία οδηγεί τον λαό», Delacroix, 1830
«Η ελευθερία οδηγεί τον λαό», πίνακας του Delacroix με αφορμή τη Γαλλική Επανάσταση, 1830

Η Γαλλική Επανάσταση του 1789 άλλαξε εκ βάθρων την φυσιογνωμία της ευρωπαϊκής πολιτικής οργάνωσης και, μέσω της επιβολής του ιδεολογικού της πλαισίου, διαμόρφωσε τα νέα χαρακτηριστικά της. Απότοκο της Γαλλικής Επανάστασης ήταν και η εδραίωση της ιδέας του «έθνους»1, έννοια που από ιστορικής πλευράς είναι κάτι το εντελώς καινούργιο.2 Από τότε, αν και το έθνος κυριαρχεί στο παγκόσμιο συλλογικό υποσυνείδητο, δεν είναι μονοσήμαντα ορισμένο3, εκφράζοντας μια πλειάδα νοημάτων ανάλογα με την περίσταση και τη σκοπιμότητα. Σημεία αναφοράς στην περιγραφή του έθνους αποτελούν συνήθως η εδαφική σύμπτωση4 και η ύπαρξη κοινών πολιτισμικών ποιοτήτων σε ένα σύνολο ανθρώπων. Ωστόσο, αυτό το σύνολο είναι κάτι το ευμετάβλητο5, καθιστώντας έτσι ακόμη πιο δύσκολο έναν ορισμό.

Κατά την περίοδο της Γαλλικής Επαναστάσεως του 1789, η διαμάχη των αστών με το κατεστημένο των αριστοκρατών για την πρόσβαση στην εξουσία, οδήγησε στην αυτοανακήρυξη της τρίτης τάξης σε «έθνος με δικαιώματα υπεράνω του βασιλιά».6 Υπό αυτή την αντίληψη ως έθνος νοείται «το σώμα των πολιτών» που συγκροτούν το κράτος7, εκφράζοντας ταυτοχρόνως τα ιδεώδη της νεωτερικότητας8 που η επανάσταση φέρνει στο προσκήνιο.9 H θεώρηση αυτή λοιπόν οδηγεί σε μία έννοια κατά την οποία το έθνος δημιουργείται εντός ενός υφιστάμενου κράτους, η δε εθνική ιδεολογία συμπλέει με τα επαναστατικά αιτήματα του πολιτικού φιλελευθερισμού10. Η ιδιότητα του πολίτη και οι πολιτικές ελευθερίες αποτελούν όχι απλώς κατακτήσεις, αλλά στοιχεία της ίδιας της εθνικής ταυτότητας.11 Υπό τις συνθήκες αυτές η ένταξη ενός ατόμου στο έθνος αποτελεί συνειδητή επιλογή.12 Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτής της θεώρησης περί έθνους αποτελεί η Γαλλία.

Από την άλλη, υπάρχει και η πολιτισμική αντίληψη περί του έθνους, κατά την οποία η εθνότητα εκφράζει τα κοινά χαρακτηριστικά των μελών του έθνους, τα οποία με την σειρά τους πηγάζουν αορίστως από κάποια κοινή καταγωγή. Τέτοια χαρακτηριστικά μπορεί να είναι η γλώσσα, το κοινό ιστορικό παρελθόν, η θρησκεία, οι κοινοί μύθοι και παραδόσεις κ.α. και σε ακραίες περιπτώσεις έμφαση μπορεί να δίδεται ακόμη και στη «συγγένεια και το αίμα».13 Αυτού του είδους η εθνική ιδεολογία προσέλαβε κάποια χαρακτηριστικά της υπό την επίδραση του ρεύματος του ρομαντισμού14, το οποίο στρέφει την προσοχή του σε στοιχεία του παρελθόντος, εξιδανικεύοντάς τα.15 Γίνεται φανερό πως στην περίπτωση της πολιτισμικής θεώρησης, η ένταξη των ατόμων σε κάποιο έθνος γίνεται ανεξάρτητα από την ατομική τους θέληση και ανάλογα με τα κοινά τους γνωρίσματα. Ιστορικά, οι εθνικές συνειδήσεις αυτού του τύπου συνήθως δημιουργηθήκαν πριν την ύπαρξη αντίστοιχης κρατικής υπόστασης, ζώντας υπό ξένη κυριαρχία ή σε μικρές πολιτικές οντότητες.16 Αντιπροσωπευτική αυτού του είδους είναι η περίπτωση του γερμανικού έθνους.

Εθνικισμός: καλλιέργεια και υποστηρικτές του

Ο εθνικισμός είναι το αξίωμα που θεωρεί πως «η εθνική και η πολιτική ενότητα πρέπει να συμπίπτουν».17 Επιζητούμενη πολιτική ενότητα για τον εθνικισμό αποτελεί το κράτος που περιλαμβάνει ένα και μοναδικό έθνος («εθνικό κράτος»).18 Για να συμβεί όμως αυτό, θα πρέπει να καλλιεργηθεί κοινή εθνική συνείδηση στον λαό, ούτως ώστε αυτός να απαιτήσει την δημιουργία εθνικού κράτους ή να αποδεχτεί το κράτος του ως έκφραση του έθνους του.

«Ο εθνικισμός σμιλεύει τη γη», γελοιογραφία εποχής
«Ο εθνικισμός σμιλεύει τη γη», γελοιογραφία εποχής

Προς την κατεύθυνση αυτή, σημαντικότατη ήταν η συμβολή της Γαλλικής Επανάστασης: εδραιώνοντας την ιδέα της «εθνικής κυριαρχίας», έθεσε τα θεμέλια της πολιτικής έκφρασης του εθνικισμού. Μέσα στο γενικότερο πλαίσιο του κοινωνικού εκσυγχρονισμού που διαπνέει την Ευρώπη του 19ου αιώνα, η ιδέα αυτή ήρθε ως απάντηση στο πολιτικό έλλειμμα που δημιούργησε η απέκδυση της παραδοσιακής μορφής κοινωνικής οργάνωσης.19 Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες της εποχής χαρακτηρίζονται από την εδραίωση της αστική τάξης, η οποία αντλεί από τον εθνικισμό την κοινωνική της ταυτότητα.20 Η ανάπτυξη της υποχρεωτικής εκπαίδευσης δημιούργησε και τυποποίησε τις εθνικές γλώσσες, προσφέροντας έτσι ένα ουσιώδες κριτήριο για τον διαχωρισμό των εθνών. Σημαντικό ρόλο έπαιξε και η διάδοση της τυπογραφίας21, αλλά και η καθιέρωση νέων τεχνολογιών που βοηθούσαν στην ταχύτερη διάδοση ιδεών και ειδήσεων σε μεγαλύτερες αποστάσεις.22 Οι ίδιες οι απαιτήσεις του σύγχρονου (κατά τον 19ο αιώνα) κράτους, όπως για παράδειγμα η αναλυτική απογραφή των πληθυσμών του, πυροδότησαν σε κάποιες περιπτώσεις εθνικιστικά αισθήματα.23 Πέραν όλων αυτών όμως, ο εθνικισμός παρείχε στους πολίτες μιας χώρας την απαιτούμενη «φαντασιακή κοινότητα»24, προς την οποία εκπληρώνει το ατομικό υποσυνείδητο την «αίσθηση του ανήκειν»25. Δημιουργείται έτσι στο άτομο το απαιτούμενο αίσθημα ασφαλείας, ώστε να καταφέρει να λειτουργήσει εντός των αναπτυσσόμενων αστικών κοινωνιών, οι οποίες διαφέρουν ως προς το μέγεθος από τις κοινωνίες στις οποίες το άτομο μέχρι τότε ζούσε. Με αυτόν τον τρόπο, ο εθνικισμός της περιόδου λειτούργησε και ως το κοσμικό υποκατάστατο της θρησκείας, αποκτώντας σχεδόν θρησκευτικό χαρακτήρα.26

Υπό τις συνθήκες αυτές λοιπόν, δεν φαίνεται παράξενο ότι στην υποστήριξη του εθνικισμού πρωτοστάτησαν οι κύριοι εκφραστές της αστικής τάξης, οι επιχειρηματίες και οι διανοούμενοί της.27 Οι πρώτοι αντιλήφθηκαν τον εθνικισμό ως ένα εργαλείο δημιουργίας ενός ευνοϊκότερου πολιτικού πλαισίου εντός του οποίου θα μπορούσαν να αναπτύξουν τις οικονομικές δραστηριότητές τους, κάτι που οδήγησε στην παράλληλη εξέλιξη εθνικών κρατών – καπιταλισμού.28 Οι δεύτεροι, δεν παρείχαν απλώς τα απαιτούμενα διανοητικά εργαλεία για την εδραίωση του εθνικισμού, αλλά προσέβλεπαν και σε ευκαιρίες επαγγελματικής ανέλιξης, καθώς τα εθνικά κράτη συνδέθηκαν άρρηκτα με την καθιέρωση μίας γραφειοκρατικής και λόγιας ελίτ29.

Ιστορικό καινοφανές: τα εθνικά κράτη

Η ανάπτυξη του εθνικισμού σε συνδυασμό με τον διχασμό του γενικού κινήματος υπέρ της επανάστασης κατά τον 19ο αιώνα30, δημιούργησε τα επιμέρους εθνικά κινήματα. τα οποία, υπό την ιδεολογική επικράτηση της «αρχής των εθνοτήτων»31, κατέληξαν στην δημιουργία εθνικών κρατών. Η αρχικώς φιλελεύθερη επαναστατική ρητορική, με τον διαμελισμό της επανάστασης σε εθνικά κινήματα, έγινε επιρρεπής στην υιοθέτηση πιο συντηρητικών απόψεων.32 Αυτή η μεταστροφή κατέληξε στην εδραίωση της αστικής τάξης στην εξουσία ή, όπου η παλαιότερη καθεστηκυία τάξη πρόλαβε να ενδυθεί την εθνικιστική αντίληψη, σε αστικό μετασχηματισμό του κράτους. Ταυτόχρονα ωστόσο, η νέα πολιτική πραγματικότητα αναγκαστικά έφερε και προοδευτικές αλλαγές, οδηγώντας στην πολιτικοποίηση μεγαλύτερου μέρους των μαζών33 μέσω της παραχώρησης περισσότερων ή λιγότερων κατά περίπτωση δημοκρατικών ελευθεριών. Η δε οντότητα του «εθνικού κράτους» κατέστη από τότε κυρίαρχη στην Ευρώπη, ως και τις μέρες μας.34

Η εξουσία πλέον δεν κληρονομείται αλλά νομιμοποιείται από την ιδέα της «κυριαρχίας του έθνους»35 και οφείλει να συνδιαλέγεται με τον λαό μέσα από κάποιου είδους εκλογική διαδικασία36. Η σχέση ατόμου – εξουσίας αναπροσαρμόστηκε ριζικά μέσω της δημιουργίας εθνικών κρατών, καθώς πλέον το άτομο δεν είναι «υποτελής» αλλά «πολίτης» ενός «ένδοξου έθνους». Από την ιδιότητά του αυτή πηγάζουν δικαιώματα αλλά και -κυρίως- υποχρεώσεις.37

Στο πλαίσιο της εθνικιστικής διανόησης το εθνικό κράτος παρουσιάστηκε σαν λογική συνέχεια στην κλίμακα της εξέλιξης των ανθρώπινων κοινωνιών,38 ωστόσο διαφέρει σημαντικά στα ποιοτικά χαρακτηριστικά του από τις πραγματικές κοινωνίες με τις οποίες οι άνθρωποι ταυτίστηκαν ιστορικά: μέχρι τον 19ο αιώνα η ανθρώπινη ζωή ήταν χτισμένη γύρω από κοινωνίες τοπικού χαρακτήρα. Η συνείδηση «του κοινώς ανήκειν» για το άτομο εξαντλούνταν στα όρια της οικείας του περιοχής: του ευρύτερου οικισμού του, ή της πόλης του. Η γειτονική πόλη αποτελούσε «ξένο μέρος», με το οποίο το άτομο δεν μπορεί να ταυτιστεί. Η ιδέα πως κάτοικοι γεωγραφικών περιοχών που απέχουν μεταξύ τους εκατοντάδες χιλιόμετρα έχουν κοινή ταυτότητα ή ανήκουν στην ίδια επικράτεια, είναι εντελώς έξω από τα ιστορικά δεδομένα μέχρι τότε.39 Ως επί τω πλείστον, με την ίδρυσή του κάθε εθνικό κράτος παγιοποίησε ένα ευνοϊκό ως προς το εμπόριο και την βιομηχανία οικονομικό πλαίσιο, καθιστώντας έτσι τον οικονομικό παράγοντα βασικό στοιχείο που οδήγησε στην υιοθέτηση της εθνικιστικής αντίληψης.

Εξάλλου, από μόνη της η «αρχή των εθνοτήτων» δεν διασφάλισε το δικαίωμα ίδρυσης εθνικού κράτους στα μικρότερα έθνη.40 Πολλά εθνικά κινήματα που δυνάμωσαν την περίοδο αυτή διεκδίκησαν τον χαρακτηρισμό μικρότερων κοινωνικών ομάδων ως εθνών, προσβλέποντας σε εθνική ενοποίηση ή επέκταση41, κάτι που όμως δεν έγινε αποδεκτό από τα μεγαλύτερα έθνη. Το γεγονός αυτό οδήγησε στην διατύπωση πιο «μετρήσιμων» κριτηρίων για τον προσδιορισμό ενός λαού ως έθνος. Σύμφωνα με αυτά, για να θεωρηθεί ως έθνος ένας λαός θα πρέπει να έχει ιστορική σχέση με ένα σύγχρονο (κατά τον 19ο αιώνα) κράτος με μακρόχρονη παράδοση, να διαθέτει πολιτική ελίτ που να χειρίζεται κάποια γραπτή γλώσσα και, επιπλέον, να έχει αποδείξει την ικανότητά του για επεκτατικές κατακτήσεις.42Επιπροσθέτως, το έθνος αυτό θα πρέπει να διαθέτει μέγεθος τέτοιο που να του επιτρέπει να σχηματίσει μια «βιώσιμη μονάδα ανάπτυξης».43

Δημιουργία εθνικών κρατών

Η δημιουργία του γαλλικού κράτους αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα πολιτικού μοντέλου εθνικού κράτους. Ως αποτέλεσμα της Γαλλικής Επανάστασης, η δημιουργία του γαλλικού κράτους εξέφρασε πλήρως την πολιτική έννοια του έθνους, οδηγώντας στην εγκαθίδρυση της αστικής τάξης. Το γαλλικό παράδειγμα υπήρξε το σημείο εκκίνησης και των υπόλοιπων λαών της Ευρώπης προς την ανάπτυξη του εθνικισμού και τη δημιουργία εθνικών κρατών. Ταυτόχρονα, αναδεικνύει την οικονομική βάση της επανάστασης, μέσω της οποίας οι νέες ανερχόμενες οικονομικές τάξεις επιζητούν οικονομικό χώρο και πρόσβαση στην εξουσία.

Η γερμανική ενοποίηση από την άλλη, αποτέλεσε την απάντηση της Πρωσίας στον ανταγωνισμό με την Γαλλία. Βασικός εκφραστής του γερμανικού εθνικισμού υπήρξε η Πρωσία.44 Τα πολυδιασπασμένα γερμανικά κράτη αναζήτησαν την κοινή τους γερμανική ταυτότητα μέσω της αναφοράς τους σε κοινά πολιτισμικά χαρακτηριστικά όλων των Γερμανών, υιοθετώντας όμως στην πράξη τα πολιτικά χαρακτηριστικά που συνέφεραν την Πρωσία. Με τον τρόπο αυτό αποκλείστηκε το ενδεχόμενο να ηγηθεί της εθνικής προσπάθειας η Αυστρία.

Η σημαντικότητα της γερμανικής ενοποίησης αναδείχθηκε μετά την επιτυχή τελωνειακή ένωση. Πέρα από τον οικονομικό παράγοντα όμως, ο γερμανικός εθνικισμός χρησιμοποιήθηκε ενσυνείδητα από τον Βίσμαρκ για να καταπολεμηθούν τα αιτήματα για φιλελευθεροποίηση μετά τις επαναστάσεις του 1848. Αν και αριστοκράτης στην καταγωγή, ο Βίσμαρκ αντιλήφθηκε τις δυνατότητες που είχε η εθνικιστική ιδεολογία για την ενεργοποίηση των μαζών και ιδιαίτερα της αστικής τάξης.45 Ταυτόχρονα όμως, έχοντας ως στόχο την δημιουργία ενός σταθερού κρατικού συστήματος που να μην είναι ευάλωτο σε επαναστατικές εξάρσεις, εφάρμοσε ένα πολιτικό μείγμα νεωτερικών μεταρρυθμίσεων που έμεινε γνωστό ως «realpolitik»46, προωθώντας τελικώς τον οργανωμένο καπιταλισμό.

Το παράδειγμα της δημιουργίας του ιταλικού εθνικού κράτους επίσης συνοψίζει τις οικονομικές σκοπιμότητες της αστικής τάξης. Επικεφαλής του εθνικού αγώνα τέθηκε το οικονομικά πιο εύρωστο κράτος (το Πεδεμόντιο) και τελικώς επικράτησε η ενοποιητική λύση που εξέφρασε αρτιότερα τα συμφέροντα των επιχειρηματιών, των βιομηχάνων και των εμπόρων (Καβουρ). Σε αντίθεση με την γερμανική «realpolitik» όμως, στην Ιταλία δεν εφαρμόστηκαν φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις. Ως αποτέλεσμα εδραιώθηκε ένας άκρατος καπιταλισμός που οδήγησε στην όξυνση των προϋπαρχουσών κοινωνικών αντιθέσεων και, στον εικοστό αιώνα, γέννησε τον φασισμό.47

Χάρτης με τα εθνικά κράτη στην Ευρώπη κατά τα τέλη του 19ου αιώνα.
Χάρτης με τα εθνικά κράτη στην Ευρώπη κατά τα τέλη του 19ου αιώνα.

Η πιο ιδιαίτερη ίσως περίπτωση γέννησης εθνικού κράτους υπήρξε η Ελλάδα. Εκεί, «ο ατέρμονος πόλεμος των ποιμενικών φυλών και ληστών ενάντια σε οποιαδήποτε αληθινή κυβέρνηση, συγκεράστηκε με τις ιδέες του αστικού εθνικισμού και της Γαλλικής Επανάστασης».48 Σημαντικό ρόλο ως προς αυτό έπαιξε η επιτυχής δράση της μασονικού τύπου οργάνωσης της «Φιλικής Εταιρίας», που εξέφρασε τα διαφωτιστικά ιδεώδη της μεταναστευμένης ελληνικής οικονομικής ελίτ. Προς την κατεύθυνση αυτή βοήθησε και το ρεύμα του φιλελληνισμού που διαμορφώθηκε πανευρωπαϊκώς, υπό την επίδραση του ρομαντισμού.

Ο απελευθερωτικός αγώνας της Ελλάδας δίχασε τις μεγάλες δυνάμεις της Ευρώπης και ανέδειξε με αυτό τον τρόπο την διάσταση μεταξύ των αστικών προοδευτικών και των συντηρητικών αριστοκρατικών δυνάμεων.49 Η διάχυτη αίσθηση όμως πως η πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είναι αναπόφευκτη, οδήγησε σε έναν διπλωματικό συμβιβασμό που χρησιμοποίησε την δημιουργία του ελληνικού εθνικού κράτους ως την αρχή της λύσης του ανατολικού ζητήματος.50

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, φαίνεται ίσως παράξενη η επιβίωση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων. Πράγματι, το κρατικό μόρφωμα της Αυστροουγγαρίας φαντάζει παλιάς κοπής. Ωστόσο, εντός της επικράτειάς της το οικονομικό σύστημα λειτουργούσε ήδη φιλικά προς τα συμφέροντα των επιχειρηματιών αστών, επομένως εξέλιπε η«οικονομική ανάγκη» για εθνική επανάσταση.51Δεδομένης όμως της πολλαπλότητας των εθνών που περιέκλειε στο εσωτερικό της, η αυτοκρατορική διοίκηση σε κάποιες περιπτώσεις υποδαύλισε ταξικές συγκρούσεις προς αποφυγή εθνικιστικών ξεσπασμάτων.52Τελικώς όμως, δεν απέφυγε ούτε αυτή το αναπόφευκτο τέλος που επιφύλαξε για τις παλιές αυτοκρατορίες η εποχή του εθνικισμού και κατέρρευσε στις αρχές του 21ου αιώνα, με την ευκαιρία του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Έθνος, «συγκολητική ουσία»

Από την σκιαγράφησητης έννοιας του έθνους και την ανάλυση του πώς ο εθνικισμός αλληλεπίδρασε με την νεωτερικότητα των κοινωνιών κατά τον 19ο αιώνα, καταλήξαμε στην ίδρυση των εθνικών κρατών.

Όπως γίνεται φανερό, η καθολική επικράτηση του εθνικισμού οδήγησε στην δημιουργία των εθνικών κρατών, τα οποία με τη σειρά τους αναπροσάρμοσαν πλήρως την σχέση του ατόμου με την εξουσία. Ταυτόχρονα, τα εθνικά κράτη παρείχαν τα απαραίτητα οικονομικά μεγέθη για την ανάπτυξη του βιομηχανικού και εμπορικού καπιταλισμού. Αυτός ο μετασχηματισμός της Ευρώπης με βάση το έθνος που ξεκίνησε τον 19ο αιώνα, δημιούργησε τη νέα μορφή της ηπείρου, που υφισταται ως τις μέρες μας.

Μέσα σε αυτό το νέο σκηνικό, οι μεγάλες μάζες των εθνών, οι λαοί, έγιναν κοινωνοί προοδευτικών μεταρρυθμίσεων. Κυρίως όμως φορτώθηκαν με υποχρεώσεις έναντι του έθνους, οι οποίες είναι υπεράνω της ατομικής τους υπόστασης. Το ισοζύγιο υποχρεώσεων – δικαιωμάτων ιστορικά δεν είναι ισομερώς μοιρασμένο. Το ίδιο και ο πλούτος. Θα μπορούσαν όλα αυτά να οδηγήσουν σε ανατρεπτικές καταστάσεις, όμως η ιδέα του «έθνους» λειτουργεί ως η συγκολλητική ουσία του νέου αυτού τρόπου κοινωνικής οργάνωσης που εκφράζει τα συμφέροντα της αστικής τάξης. Το φαινόμενο αυτό είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικό σε περιόδους σοβαρών οικονομικών κρίσεων (όπως στις μέρες μας), όπου όσο η ανισοκατανομή του πλούτου μεγαλώνει, τόσο περισσότερο γίνεται επίκληση του «εθνικού συμφέροντος».

Πίνακας Βιβλιογραφίας

  • Δεμερτζής, Ν., Ο λόγος του εθνικισμού – αμφίσημο σημασιολογικό πεδίο και σύγχρονες τάσεις, Αθήνα – Κομοτηνή, Εκδ. Αντ. Ν. Σακκουλα, 1996, σ. 28

  • Ράπτης, Κ., Γενική Ιστορία της Ευρώπης, τ. Β’, Πάτρα, Ε.Α.Π., 2000

  • Anderson, B., Φαντασιακές κοινότητες – Στοχασμοί για τις απαρχές και τη διάδοση του εθνικισμού, Αθήνα, Εκδ. Νεφέλη, 1997

  • Blanning, T.C.W., “Η εμπορευματοποίηση και η ιεροποίηση του ευρωπαϊκού πολιτισμού τον 19ο αιώνα.”, στο T.C.W. Blanning (επιμ.), Ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης, Εκδ. Τουρίκη, Αθήνα, 2009, σ. 141 – 175

  • Burns, E. M., Ευρωπαϊκή Ιστορία – Εισαγωγή στην ιστορία και τον πολιτισμό της νεότερης Ευρώπης, τ. Β’, Θεσσαλονίκη, Εκδ. Παρατηρητής, 1983

  • Giddens, A., Οι συνέπειες της νεοτερικότητας, Εκδ. Κριτική, Αθήνα, 2001

  • Hobsbawm, E. J., Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, Αθήνα, Εκδ. Ινστιτούτο του Βιβλίου – Μ. Καρδαμίτσα, 1994

  • Hobsbawm, E. J., Η εποχή των επαναστάσεων 1789 – 1848, Αθήνα, Εκδ. Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης, 2002

  • Pilbeam, P., “Από τις νομοκατεστημένες στις κοινωνικές τάξεις. Η ευρωπαϊκή κοινωνία τον 19ο αιώνα.”, στο T.C.W. Blanning (επιμ.), Ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης, Εκδ. Τουρίκη, Αθήνα, 2009, σ. 141 – 175

  • Roberts, J., “Επανάσταση από τα πάνω και από τα κάτω: Πολιτική ιστορία της Ευρώπης από τη Γαλλική Επανάσταση έως τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο”, στο T.C.W. Blanning (επιμ.), Ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης, Εκδ. Τουρίκη, Αθήνα, 2009, σ. 31 – 68

  1. Κώστας Ράπτης, Γενική Ιστορία της Ευρώπης, τ. Β’, Πάτρα, Ε.Α.Π., 2000, σ. 71 και Νίκος Δεμερτζής, Ο λόγος του εθνικισμού – αμφίσημο σημασιολογικό πεδίο και σύγχρονες τάσεις, Αθήνα – Κομοτηνή, Εκδ. Αντ. Ν. Σακκουλα, 1996, σ. 28. []
  2. Eric Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, Αθήνα, Εκδ. Ινστιτούτο του Βιβλίου – Μ. Καρδαμίτσα, 1994, σ. 62. Συνεπώς καθίσταται προφανές πως αναφορές σε «αρχαίες εθνικές συνειδήσεις» αποτελούν -το λιγότερο- ιστορική ανακρίβεια. []
  3. Ράπτης, ό.π., σ. 72. []
  4. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 34 και Ράπτης, ό.π., σ. 72. []
  5. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 22. []
  6. Ράπτης, ό.π., σ. 72. Μάλιστα, σε φυλλάδιο που κυκλοφόρησε ο αβάς Σεγιές στο πλαίσιο της σύγκλησης της Γενικής Συνέλευσης των Τάξεων το 1789, προσδιορίζει τους αστούς ως «συνώνυμο του έθνους», Pamelna Pilbeam, «Από τις νομοκατεστημένες στις κοινωνικές τάξεις. Η ευρωπαϊκή κοινωνία τον 19ο αιώνα.», στο T.C.W. Blanning (επιμ.), Ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης, Εκδ. Τουρίκη, Αθήνα, 2009, σ. 150. []
  7. Ο Hobsbawm περιγράφει την εξίσωση αυτή με το παραστατικό ΕΘΝΟΣ = ΚΡΑΤΟΣ = ΛΑΟΣ, Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 34. []
  8. «Η νεωτερικότητα αναφέρεται σε τρόπους κοινωνικής ζωής ή οργάνωσης που εμφανίστηκαν στην Ευρώπη μετά τον 17ο αιώνα και στη συνέχεια απέκτησαν σχεδόν παγκόσμια επιρροή». Ο όρος είναι πολυσύνθετος, ωστόσο κάποια από τα ιδιαίτερα στοιχεία που εκφράζει είναι η αυξημένη αυτονομία του ατόμου, η θεσμική οργάνωση των κοινωνιών, η αύξηση της διαθέσιμης γνώσης, η τεχνολογική πρόοδος, το ξεπέρασμα της στατικότητας του παρελθόντος κ.ά., Anthony Giddens, Οι συνέπειες της νεωτερικότητας, Εκδ. Κριτική, Αθήνα, 2001 []
  9. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 33 και 36. []
  10. Edward Burns, Ευρωπαϊκή Ιστορία – Εισαγωγή στην ιστορία και τον πολιτισμό της νεότερης Ευρώπης, τ. Β’, Θεσσαλονίκη, Εκδ. Παρατηρητής, 1983, σ. 118 – 119. []
  11. Ράπτης, ό.π., σ. 72. []
  12. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 125-126 και Ράπτης, ό.π., σ. 73. []
  13. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 92 – 93. []
  14. Ο ρομαντισμός, αν και σχεδόν αδύνατο να οριστεί ως κίνημα, υπήρξε ως αντίδραση εναντίον του διαφωτισμού του 18ου αιώνα. Εναντίον της λογικής, οι ρομαντικοί αντιπαρέθεταν την πίστη τους στο συναίσθημα. Αποτίοντας φόρο τιμής στο παρελθόν, εκφράζει -κυρίως μέσω της τέχνης- την αγωνία για τις αλλαγές που φέρνει η νέα εποχή, Burns, ό.π., σ. 119. []
  15. Burns, ό.π., σ. 119-120. []
  16. Ράπτης, ό.π., σ. 72. []
  17. Ο ορισμός κατά τον Ernest Gellner, Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 22 και Ράπτης, ό.π., σ. 73. []
  18. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 110. []
  19. Timothy Blanning, «Η εμπορευματοποίηση και η ιεροποίηση του ευρωπαϊκού πολιτισμού τον 19ο αιώνα.», στο T.C.W. Blanning (επιμ.), Ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης, Εκδ. Τουρίκη, Αθήνα, 2009, σ. 203. []
  20. Κατ’ αντίστοιχο τρόπο οι προλετάριοι αντλούσαν την κοινωνική τους ταυτότητα από το ταξικό τους κίνημα, Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 173. []
  21. Του ιδίου, σ. 80 και 91. []
  22. Ράπτης, ό.π., σ. 79. []
  23. Χαρακτηριστικό είναι το ζήτημα της απογραφής της γλώσσας των πολιτών της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων, την οποία ενσυνείδητα ο κρατικός μηχανισμός μετέθετε στο μέλλον, παρά τις σχετικές αποφάσεις των συνεδρίων στατιστικής, Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 143. []
  24. Μπένεντικτ Άντερσον, Φαντασιακές κοινότητες – Στοχασμοί για τις απαρχές και τη διάδοση του εθνικισμού, Αθήνα, Εκδ. Νεφέλη, 1997 []
  25. Ράπτης, ό.π., σ. 74 και Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 70 και 106. []
  26. Του ιδίου, σ. 123 και Ράπτης, ό.π., σ. 74 και Blanning, ό.π., σ. 203. Απόρροια αυτού του θρησκευτικού χαρακτήρα είναι η καθιέρωση των σημαιών, «ιερών εικόνων» των εθνικών κρατών και η ένταξή τους σε συναισθηματικά φορτισμένα τελετουργικά, Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 105. []
  27. Ράπτης, ό.π., σ. 74 και Eric Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων 1789 – 1848, Αθήνα, Εκδ. Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης, 2002, σ. 193 (για τους διανοούμενους). []
  28. Burns, ό.π., σ. 155. []
  29. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 59 και 194 – 195 και Ράπτης, ό.π., σ. 74 και 75. []
  30. Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων 1789 – 1848, ό.π., σ. 192. []
  31. Η «αρχή των εθνοτήτων» μπορεί να συμπυκνωθεί στην φράση του Ιταλού εθνικιστή Μαρσίνι «κάθε έθνος ένα κράτος, μόνο ένα κράτος για κάθε έθνος», Ράπτης, ό.π., σ. 75. []
  32. Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων 1789 – 1848, ό.π., σ. 193. []
  33. John Roberts, «Επανάσταση από τα πάνω και από τα κάτω: Πολιτική ιστορία της Ευρώπης από τη Γαλλική Επανάσταση έως τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο», στο T.C.W. Blanning (επιμ.), Ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης, Εκδ. Τουρίκη, Αθήνα, 2009, σ. , σ. 37. []
  34. Του ιδίου, σ. 63. []
  35. Του ιδίου, σ. 36. []
  36. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 119 – 120 και Roberts, ό.π., σ. 43 – 44. []
  37. Burns, ό.π., σ. 130. []
  38. Burns, ό.π., σ. 121 και Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 53. []
  39. Του ιδίου, σ. 70. []
  40. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 49. []
  41. Του ιδίου, σ. 51. []
  42. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ.59 – 60. []
  43. Το κριτήριο αυτό αναφέρεται από τον Hobsbawm ως «αρχή του ορίου», Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ.49 – 50. []
  44. Ράπτης, ό.π., σ. 80 και Burns, ό.π., 128. []
  45. Ράπτης, ό.π., σ. 81 και Burns, ό.π., 144. []
  46. Του ιδίου, σ. 142. []
  47. Του ιδίου, σ. 147 – 150. []
  48. Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων 1789 – 1848, ό.π., σ. 203. []
  49. Του ιδίου, σ. 153 – 154. []
  50. Roberts, ό.π., σ. 61 – 62. []
  51. Ράπτης, ό.π., σ. 83 και Burns, ό.π., 132 και 137. []
  52. Του ιδίου, σ. 32. []