Tag Archives: ηθική

Αν υποτεθεί ότι υπάρχει κάτι του οποίου η ύπαρξη καθ’ εαυτήν έχει απόλυτη αξία, κάτι που ως αυτοσκοπός μπορεί να είναι το θεμέλιο ορισμένων νόμων, τότε αυτό και μόνον αυτό θα είναι το θεμέλιο (…) του ηθικού νόμου.
ο άνθρωπος και γενικά κάθε έλλογο ον υπάρχει ως αυτοσκοπός… ο άνθρωπος πρέπει να θεωρείται πάντα συνάμα σαν σκοπός  σε όλες τις πράξεις του, είτε αυτές στρέφονται προς τον εαυτό του είτε προς άλλα έλλογα όντα.

Καντ,  Τα θεμέλια της μεταφυσικής των ηθών

Τέχνη και φιλοσοφία: η προσέγγιση του Πλάτωνα

Ο Πλάτωνας (περ. 427 – 347 π.Χ.) τοποθετεί τους διαλόγους της Πολιτείας σε μια περίοδο (τέλη 5ου αι. π.Χ.) κατά την οποία ήταν γενικευμένη μία σκεπτικιστική αντιμετώπιση των Αθηναϊκών πολιτικών και ηθικών παραδόσεων. Την τάση αυτή εξέφραζαν οι σοφιστές, επαγγελματίες δάσκαλοι και «διανοούμενοι», οι οποίοι διατείνονταν ότι δίδασκαν την επιτυχία του ανθρώπου στη ζωή. Υπό αυτή την οπτική, τα ζητήματα ηθικών αξιών είναι σχετικά.1

Για τον Πλάτωνα ο αξιακός σχετικισμός είναι επικίνδυνος διότι μπορεί να οδηγήσει στο μηδενισμό. Ο στοχασμός του προσπαθεί να δείξει πως η αρετή είναι αυθύπαρκτη και ο άνθρωπος έχει αντικειμενικό συμφέρον να την κατέχει.2 Επιδίωξή του είναι η διαβίωση βάσει σταθερών αξιών. Διερευνώντας το «πώς είναι ο δίκαιος άνθρωπος», καταλήγει στη δόμηση της ιδεώδους δίκαιης Πολιτείας, από την οποία εξορίζει την Ποίηση.

Στην παρούσα δημοσίευση θα προσπαθήσουμε να εξετάσουμε την κριτική του Πλάτωνα στην ποίηση και τις προεκτάσεις που εγείρονται στην αξιακή δόμηση του ανθρώπινου βίου. Προς τον σκοπό αυτό αρχικά θα σκιαγραφήσουμε τις γνωσιολογικές, ηθικές και πολιτικές πλευρές τις πλατωνικής φιλοσοφίας. Έπειτα θα αποδώσουμε τα σημεία στα οποία εστιάζεται η πλατωνική κριτική στην ποίηση και τις ερμηνείες που οι μελετητές αποδίδουν. Τέλος, θα προσπαθήσουμε να διακρίνουμε αν όντως φιλοσοφία και τέχνη είναι ασύμβατες.

 

Ηθική

Η πλατωνική ηθική στοχεύει στην ευδαιμονία του ανθρώπου, η οποία επιτυγχάνεται με την κατάκτηση του αγαθού βίου δια της καλλιέργειας της αρετής. Πρωτεύουσες αρετές θεωρούνται η σοφία, η ανδρεία, η σωφροσύνη, η δικαιοσύνη και συνθετικά στοιχεία της ευδαιμονίας το μέτρο, το ωραίο και η αλήθεια.3 Η πλατωνική ηθική ταυτίζεται με την αισθητική, αφού σκοπεύει στη διάπλαση ανθρώπων που ελκύονται από το καλό και αποστρέφονται το κακό.4

Ο Πλάτωνας διακρίνει τρία μέρη στην ψυχή. Το επιθυμητικόν, το λιγότερο ευγενές, σχετίζεται με την ικανοποίηση των επιθυμιών και βιολογικών αναγκών. Το θυμοειδές, στη μέση της ιεραρχίας, σχετίζεται με τα συναισθήματα, την τιμή, τη δόξα και την ανδρεία. Τέλος το λογιστικόν, αποτελεί το ανώτερο μέρος της ψυχής, σχετίζεται με τη νόηση και συνεπώς βοηθά στην κατάκτηση της γνώσης. Δεδομένου πως το κάθε μέρος στοχεύει σε διαφορετική λειτουργία για να επιτευχθεί αρμονία θα πρέπει το ευγενέστερο μέρος, το νοητικόν, να συντονίζει τα υπόλοιπα, δίνοντας σε καθένα αυτό που του αξίζει. Ο δίκαιος άνθρωπος είναι αυτός που έχει ψυχική αρμονία.5

Ο Πλάτωνας θεωρεί πως κανείς δεν πράττει αρνητικά εις γνώση του. Η γνώση του αληθούς εξασφαλίζει το ηθικό περιεχόμενο των πράξεων και επομένως αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την επίτευξη της ευδαιμονίας.6

 

Γνωσιολογία

Ο Πλάτων διακρίνει δύο περιοχές του υπαρκτού κόσμου, αυτή των αισθήσεων και αυτή των Ιδεών.7 Συνεπώς, εντοπίζει δύο δρόμους προς τη γνώση, με τη χρήση των αισθήσεων και της νόησης.

Η αισθητηριακή γνώση τοποθετείται στο πρώτο, χαμηλότερο επίπεδο. Αυτό διότι, αν και οι αισθήσεις μας παρουσιάζουν τον κόσμο όπως ακριβώς είναι, εντούτοις ο κόσμος εκτείνεται πέρα από το αισθητό τμήμα της πραγματικότητας. Μάλιστα, η εμπειρία μας δείχνει πως τα ομοιοειδή αισθητά αντικείμενα δεν εκπληρώνουν στον ίδιο βαθμό όλες τις ιδιότητές τους. Κανένα δέντρο δεν είναι απολύτως όμοιο με κάποιο άλλο και η προσπάθεια ορισμού του είδους του «δέντρου», θα οδηγηθεί στο συμπέρασμα πως τα διάφορα χαρακτηριστικά δεν απαντώνται στον ίδιο βαθμό σε όλα τα δέντρα. Ο Πλάτωνας θεωρεί πως τα αντικείμενα του αισθητού κόσμου αποτελούν επιμέρους περιπτώσεις εμφάνισης, μιμήσεις, των ιδιοτήτων που πηγάζουν από τις Ιδέες.8

Οι Ιδέες είναι οι φορείς των απόλυτων ειδών. Κάθε υπαρκτό αντικείμενο τις μιμείται καθώς πραγματώνει τις ιδιότητές τους. Κανένας κύκλος δεν είναι τέλειος, αλλά είναι κύκλος στο βαθμό που πραγματώνει το πρότυπο που εκφράζει η Ιδέα του κύκλου. Ανώτατη Ιδέα αποτελεί το Αγαθόν, η κατάκτηση του οποίου αποτελεί φιλοσοφικό σκοπό.9

Η συνειδητοποίηση του πεπερασμένου της αισθητηριακής εμπειρίας κατευθύνει την αναζήτησή μας για γνώση στον στοχασμό, δια του οποίου ανακαλύπτουμε τις Ιδέες.10 Ο Πλάτωνας μάλιστα εντοπίζει και ένα ιδιάζον συναισθηματικό στοιχείο στην έλξη του ανθρώπου από το πνευματικό, καθώς αναφέρει πως οι Ιδέες προσεγγίζονται «δια του ερωτεύεσθαι».11 Αυτό δεν σημαίνει πως οι Ιδέες είναι θεωρητικά κατασκευάσματα, αντιθέτως υπάρχουν πράγματι.12 Ο Πλάτωνας όμως θεωρεί πως η απλή αντίληψη των πραγμάτων ενέχει μία παθητικότητα και δεν συνιστά γνώση παρά γνώμη. Προτάσσει την ενεργητική σκέψη για τη δόμηση ενός εξηγητικού σχήματος, το οποίο αποτελεί επισταμένη γνώση.13

Οι πλατωνικές γνωσιολογικές απόψεις παρουσιάζονται αλληγορικά στις εικόνες του Ήλιου, της Γραμμής και του Σπηλαίου, οι οποίες ταξινομούν ιεραρχικά τη γνώση και περιγράφουν την πορεία του ανθρώπου προς αυτή. Συγκεκριμένα, ο Πλάτωνας αντιστοιχίζει τη θέση του ήλιου στον ορατό κόσμο με τη θέση του Αγαθού στον νοητό κόσμο. Όπως ο ήλιος φωτίζει τα αντικείμενα και μέσω αυτού τα βλέπουμε, έτσι και το Αγαθό φανερώνει τις Ιδέες, στο νου μας. Προκύπτει έτσι μία συσχέτιση γνωσιολογίας και ηθικής αφού η αγαθότητα, ως υπέρτατη αξία, είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την γνώση.14

Ανάλογα με το βαθμό εγγύτητάς τους προς την αλήθεια, ο Πλάτων ταξινομεί τα διάφορα είδη γνώσης στην εικόνα της Γραμμής. Θεωρεί μία γραμμή διαιρεμένη σε τέσσερα άνισα τμήματα, καθένα από τα οποία αντιστοιχεί σε μία μορφή γνώσης. Το κατώτερο τμήμα περιέχει είδωλα των αισθητών αντικειμένων, κατάσταση που γνωσιολογικά αντιστοιχεί στην εικασία. Το επόμενο τμήμα περιέχει τα πρωτότυπα των εικόνων του προηγούμενου, δηλαδή τα όντα του αισθητού κόσμου. Η γνώση αυτού του επιπέδου καλείται πίστη. Το τρίτο τμήμα αντιστοιχεί γνωσιολογικά στη διάνοια και περιλαμβάνει εικόνες των Ιδεών. Στο ανώτατο επίπεδο περιλαμβάνονται οι Ιδέες και αντιστοιχεί στην κατάσταση της νόησις. Από την εικόνα της Γραμμής προκύπτει η ιδιαίτερη σημασία που δίνει ο Πλάτωνας στη σχέση πρωτότυπου γνωσιολογικού φορέα και απεικάσματος (αντιγράφου), καίριο σημείο της κριτικής του στην Ποίηση. Η γνώση έχει μεγαλύτερη αξία όσο πλησιάζει στις Ιδέες και όταν προέρχεται όχι από είδωλα, αλλά απευθείας από το αντικείμενο της γνώσης.15

Στην εικόνα του Σπηλαίου ο Πλάτωνας περιγράφει ένα σπήλαιο στο βάθος του οποίου βρίσκονται άνθρωποι δεσμώτες, ανίκανοι να κινηθούν ή να γυρίσουν τα κεφάλια τους, με το βλέμμα τους στραμμένο στο τοίχωμα μπροστά τους. Ψηλότερα πίσω τους καίει μια φωτιά, η μοναδική πηγή φωτός εντός του σπηλαίου. Μεταξύ δεσμωτών και φωτιάς υπάρχει ένα τοιχίο, πάνω στο οποίο κάποιοι κινούν αντικείμενα. Οι σκιές των αντικειμένων αυτών είναι το μόνο που μπορούν να δουν οι δεσμώτες.

Κατά τον Πλάτωνα, οι δεσμώτες είναι «όμοιοι με εμάς». Η γνώση τους εξαντλείται στις σκιές των αντικειμένων, τις οποίες εκλαμβάνουν ως την καθαυτό πραγματικότητα. Κάποτε μερικοί δεσμώτες απελευθερώνονται και στρέφουν το βλέμμα τους στα ομοιώματα που κινούνται επάνω στο τοιχίο. Αντιλαμβάνονται τότε πως οι σκιές δεν είναι το μοναδικό υπαρκτό ον. Κάποιοι δεν αντεπεξέρχονται σε αυτή τη δραματική αποκαθήλωση του κοσμοειδώλου τους και επιστρέφουν στα δεσμά τους. Οι υπόλοιποι όμως, συνεχίζοντας το κοπιαστικό γνωστικό ταξίδι, ίσως καταφέρουν κάποτε να βγουν από το σπήλαιο, στο φως του ήλιου. Αρχικά θαμπωμένοι από το έντονο φως δεν αντέχουν να κοιτάξουν τα αντικείμενα του κόσμου παρά μόνο ως είδωλα σε καθρέφτη. Όσο όμως η όρασή τους εξασκείται, ίσως καταφέρουν να κοιτάξουν μέχρι και τον ίδιο τον ήλιο.16

Ο Πλάτων αποδίδει τον φιλοσοφικό στοχασμό ως προσπάθεια απελευθέρωσης από τα δεσμά του «κοινού νου». Διαχωρίζει τον κόσμο σε αισθητό, εντός του σπηλαίου, όπου βρίσκονται τα αισθητά αντικείμενα και οι σκιές / είδωλά τους και σε νοητό, εκτός του σπηλαίου, όπου βρίσκονται οι Ιδέες φωτιζόμενες από το Αγαθό. Παρουσιάζει την κατάκτηση της αληθούς γνώσης σαν ανάβαση από το σκοτάδι στο φως, με τρόπο που φανερώνει την αποδοχή των Ιδεών ως ανώτερης αξίας πραγματικότητα.17

 

Πολιτική

Η πολιτική του Πλάτωνα στοχεύει στην πραγμάτωση της ηθικής του, υπό τις προϋποθέσεις που θέτει η γνωσιολογία του. Ο φιλόσοφος για τον Πλάτωνα στοχεύει στην κατάκτηση της γνώσης των υπεραισθητών Ιδεών, ωστόσο δεν απαρνείται τα πρακτικά οφέλη της φιλοσοφίας του.18 Σκοπός του λοιπόν στην Πολιτεία, είναι η δόμηση μιας ιδεωδώς δίκαιης κοινωνίας.

Βάση της συγκρότησης της Πολιτείας είναι η ενότητα των πολιτών, υπό την προϋπόθεση όμως της εξειδίκευσης του καθενός σε συγκεκριμένο έργο. Ο Πλάτωνας προβάλει το τριαδικό ψυχολογικό του σχήμα στην κοινωνία και διακρίνει τους πολίτες σε παραγωγούς, φύλακες και κυβερνήτες. Κάθε τάξη είναι επιφορτισμένη με έναν εξειδικευμένο ρόλο και διέπεται από μία αρετή: οι παραγωγοί παράγουν τα αναγκαία για την επιβίωση της Πολιτείας και οφείλουν να είναι σώφρονες, οι φύλακες διασφαλίζουν την υπεράσπιση από εχθρούς και οφείλουν να είναι ανδρείοι και οι κυβερνήτες είναι υπεύθυνοι για τη διακυβέρνηση της Πολιτείας και διακρίνονται από σοφία. Η δικαιοσύνη λοιπόν διέπει την Πολιτεία εφόσον κάθε τάξη προσφέρει την αρετή που τη διακρίνει και συμμετέχει στον βαθμό που της αναλογεί.19

Η ταξική τοποθέτηση των ατόμων είναι αμετάκλητη και γίνεται με βάση την επίδοση του καθενός στην προσανατολισμένη στα μαθηματικά εκπαίδευση. Με τον τρόπο αυτό ο Πλάτων προσπαθεί να διασφαλίσει ότι το κάθε άτομο θα ενταχθεί στην τάξη, και άρα θα επιφορτιστεί με τον ρόλο, που του αρμόζει καλύτερα με βάση προς ποιό στοιχείο της ψυχής του προσανατολίζει τη διανοητική του ικανότητα. Οι παραγωγοί έχουν στραμμένη τη νόησή τους στο επιθυμητικόν και είναι αυτοί που εγκαταλείπουν πρώτοι την εκπαίδευση. Οι φύλακες έχουν πιο ανεπτυγμένο θυμοειδές και συνεχίζουν την εκπαίδευση περισσότερο. Τέλος, οι βασιλείς, αποτελούνται από φύλακες που έχουν πιο ανεπτυγμένο το λογιστικόν και συνεχίζουν στην ανώτατη εκπαίδευση, με σκοπό την κατάκτηση της αληθούς γνώσης.20

Ο Πλάτωνας λοιπόν θεωρεί πως πρέπει να κατέχουν την εξουσία αυτοί που βρίσκονται εγγύτερα στην αληθινή γνώση. Γι’ αυτό η εκπαίδευση στην Πολιτεία στοχεύει στην καλλιέργεια ήθους δια της γνώσης. Υπό αυτή την οπτική γίνεται κατανοητή η κριτική του Πλάτωνα στην ποίηση.

 

Κριτική στην Ποίηση

Ο Πλάτωνας ασκεί κριτική στην ποίηση για λόγους γνωσιολογικούς, ηθικούς, και πολιτικούς. Αν και αρχικά αναφέρεται κυρίως στην επική ποίηση, την παραλληλίζει με τη ζωγραφική και καταλήγει να αποδομεί την τέχνη γενικότερα.

Ο καλλιτέχνης για τον Πλάτωνα καταπιάνεται με την αναπαράσταση αντικειμένων του αισθητού κόσμου (597e), τα οποία όμως αποτελούν μιμήσεις των Ιδεών. Συνεπώς, ο καλλιτέχνης στο έργο του αναπαριστά μια μίμηση, όπως το είδωλο του καθρέφτη αναπαριστά τον κόσμο (596e10, 598ab). Αυτή η μίμηση μιμήσεως βρίσκεται δύο επίπεδα πιο χαμηλά από την αληθινή γνώση των Ιδεών (599), επομένως έχει χαμηλή γνωσιολογική αξία. Μάλιστα, ο καλλιτέχνης δεν κατέχει ο ίδιος γνώση για αυτό που μιμείται, αφού δεν κατασκευάζει κάτι όπως ο τεχνίτης, αλλά απλώς μιμείται φαινομενικά τα αντικείμενα (598b-c, 601e).

Επιπλέον, το έργο τέχνης είναι και ηθικά κατακριτέο για τον Πλάτωνα, στο βαθμό που καλλιεργεί αρνητικά ηθικά πρότυπα. Η παρουσίαση των θεών με αρνητική χροιά ή η εμφάνιση των ανθρώπων ως έρμαια των παθών τους εντάσσονται στην κριτική αυτή. Δεδομένου μάλιστα πως η τέχνη στοχεύει στη «συγκίνηση»21 την καθιστά όχι μόνο ευτελή αλλά και επικίνδυνη, καθόσον διεγείρει το επιθυμητικόν εναντίον του λογιστικού (603a10, 605c – 606d), διαταράσσοντας την ψυχική ισορροπία που οδηγεί στη δικαιοσύνη.

Συνεπώς, ο Πλάτωνας θεωρεί πως η τέχνη όχι μόνο δε συμβάλλει στην προσέγγιση της αληθινής γνώσης και στη διαμόρφωση του σωστού ήθους, αλλά αποτελεί κίνδυνο για το άτομο και την κοινωνία. Την εξορίζει λοιπόν από την Πολιτεία (595a5, 605b-c), αφήνοντας ωστόσο ανοιχτό ένα ενδεχόμενο αποδοχής ορισμένων στρατευμένων μορφών τέχνης (606e), ή και αναθεώρησης της άποψής του αν κάποιος ποιητής του παρουσιάσει έναν συγκροτημένο αντίλογο (607e).

Διάφορες ερμηνείες έχουν προταθεί από τους μελετητές ως προς την ανάγνωση της κριτικής του Πλάτωνα στην ποίηση. Η Annas εντοπίζει αντίφαση τόσο στις απόψεις του Πλάτωνα για την τέχνη μεταξύ τρίτου και δέκατου βιβλίου της Πολιτείας όσο και στο συμπέρασμά του πως η τέχνη είναι ταυτοχρόνως ασήμαντη κι επικίνδυνη.22 Διατείνεται δε πως ο παραλληλισμός της ποίησης με τη ζωγραφική γεννά υποκειμενική επιχειρηματολογία, η οποία δεν μπορεί να επεκταθεί σε όλη την τέχνη.23 Στο ίδιο πλαίσιο κινείται και η σκέψη του Νεχαμά.24

Αντιθέτως, ο Halliwell δεν θεωρεί αντιφατική την προσέγγιση των δύο βιβλίων, αλλά συμπληρωματική και δυναμική. Η Ελένη Μπεζέ ισχυρίζεται επιπλέον πως η κριτική του Πλάτωνα στην τέχνη εξυπηρετεί το επιχείρημά του περί δικαιοσύνης, καθώς αποτυπώνει την έμφαση που ο ίδιος δίνει στη γνώση του είναι και όχι στην αποδοχή του φαίνεσθαι.25 Ο Πρώιμος επίσης διαφωνεί με την Annas, υποστηρίζοντας πως η τέχνη μπορεί να είναι ασήμαντη και επικίνδυνη ταυτόχρονα, στην περίπτωση που, ως ασήμαντη αξία, καταστεί παράδειγμα.26 Καταλήγει πως σκοπός του Πλάτωνα είναι να αναδείξει δύο διαφορετικούς τρόπους αυτοκατανόησης του ανθρώπου, έναν μέσω της λογικής και έναν μέσω της καλλιτεχνικής αναπαράστασης.27

 

Επίλογος

Η «αντιπαράθεση» τέχνης και φιλοσοφίας (607b) έχει μακρά και ενδιαφέρουσα ιστορία. Και σε πείσμα των απόλυτων υποστηρικτών της μίας ή της άλλης πλευράς, και οι δύο διαχρονικά επιβιώνουν και κατά καιρούς μας χαρίζουν εξαιρετικά επιτεύγματα. Ανεξάρτητα από το γεγονός πως ο Πλάτωνας επιλέγει να προτάξει τη φιλοσοφική σκέψη έναντι της τέχνης, η κριτική του είναι σημαντική ακριβώς επειδή μας ωθεί να αναλογιστούμε την αξία και τη σημαντικότητα των δύο αυτών ανθρώπινων δρόμων προς την αυτογνωσία και την ευδαιμονία.

Αναμφισβήτητα, η κριτική του Πλάτωνα είναι δικαιολογημένη στο βαθμό που αφορά στην αισθητικά ευτελή μαζική κουλτούρα. Όπως κάποιος που κατοικεί σε σκουπιδότοπο συνηθίζει να αναγνωρίζει τα απορρίμματα ως φυσιολογική πραγματικότητα, η αστόχαστη τέχνη λειτουργεί όχι απλώς εναντίον της αισθητικής και διανοητικής εξέλιξης, αλλά χτίζει μεμπτά ηθικά πρότυπα.28 Υπάρχουν ενδείξεις ότι ο Πλάτωνας όντως αναφέρεται στην τέχνη υπό αυτή την έννοια (595b5, 601b10, 604c-d, 604e5).29 Προβληματίζεται από τις ηθικές επιπτώσεις της εύπεπτης διέγερσης του μαζικού συναισθήματος και προτείνει την διαχείρισή του στο πλαίσιο μιας εκπαιδευτικής διαδικασίας όπου επικρατεί το λογικό.

Το πρόβλημα ωστόσο δημιουργείται όταν επεκτείνουμε ακρίτως αυτή την ανάγνωση στον πλήρη εκτοπισμό κάθε τέχνης. Η εξέλιξη τέχνης και φιλοσοφίας έδειξε πως οι δρόμοι που αμφότερες προτείνουν προς την ευδαιμονία δεν είναι αμοιβαίως αποκλειόμενοι, αλλά μάλλον συνεπικουρούμενοι.30 Η τέχνη έχει και στοχαστική διάσταση, η δε φιλοσοφία και ποιητική.31 Αν η αυστηρότητα του Πλάτωνα απέναντι στην τέχνη υπερβαίνει την προβοκατόρικη διάθεσή του32 και είναι κυριολεκτική, τότε δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε μαζί του στην εξορία κάθε τέχνης. Διότι στην περίπτωση αυτή οδηγούμαστε σε μία ηθική θεμελίωση που αγνοεί το συναίσθημα ως εγγενές χαρακτηριστικό του ανθρώπου, όπως τα δύο του πόδια ή η λογική του. Εφόσον ο άνθρωπος είναι αυτός που θέτει το ερώτημα, τι αξία έχει μια απάντηση που δεν τον περιλαμβάνει στην ολότητά του;

 

Βιβλιογραφία

  • Annas, J., Εισαγωγή στην Πολιτεία του Πλάτωνα, Εκδ. Καλέντης, Αθήνα, 2006.
  • Armstrong, J., de Botton, A., Art as therapy, Εκδ. Phaidon Press, London, 2013.
  • de Botton, A., Η παρηγορία της φιλοσοφίας, Εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 42010.
  • Κωνσταντίνος Πρώιμος, «Ο καθρέφτης και το μέτρο: μεταφυσικές και ηθικές διαστάσεις της πλατωνικής κριτικής των τεχνών στο 10ο βιβλίο της Πολιτείας» στο Γιώργος Ζωγραφίδης – Γιάννης Κουγιουμτζάκης (επιμ.) Αισθητική και Τέχνη. Διεπιστημονικές προσεγγίσεις στη μνήμη Παναγιώτη και Έφης Μιχελή, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2008.
  • Μανιάτης, Γ., Φιλοσοφία στην Ευρώπη – Σύντομη Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, Ε.Α.Π., Πάτρα, 2008.
  • «Παράλληλα Κείμενα» για τη Θεματική Ενότητα ΕΠΟ 22, Ε.Α.Π., Πάτρα, 2006.
  • Πλάτων, Πολιτεία, μτφ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Εκδ. Πόλις, Αθήνα, 2002.
  • Ραφαηλίδης, Β., Στοιχειώδης αισθητική, Εκδ. του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα, 1992.

Οφείλω θερμές ευχαριστίες στον κ Alain de Botton, για την καλοσύνη του να συζητήσει μαζί μου πτυχές του έργου του που σχετίζονται με την παρούσα ανάρτηση.

  1. Julia Annas, Εισαγωγή στην Πολιτεία του Πλάτωνα, Εκδ. Καλέντης, Αθήνα, 2006, σσ. 16 – 17. []
  2. Στο ίδιο, σ. 7. []
  3. Γεώργιος Μανιάτης, Φιλοσοφία στην Ευρώπη – Σύντομη Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, Ε.Α.Π., Πάτρα, 2008, σσ 35 – 36. []
  4. Annas, ό.π., σσ 109 – 110. Κατά τον Ραφαηλίδη μάλιστα, ο Πλάτωνας είναι στο σημείο αυτό πρόδρομος του Νίτσε που θεωρούσε πως «η αισθητική είναι η ηθική του μέλλοντος», Βασίλης Ραφαηλίδης, Στοιχειώδης αισθητική, Εκδ. του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα, 1992., σσ 17 – 18. []
  5. Annas, ό.π., σσ 161 – 195 και «Παράλληλα Κείμενα» για τη Θεματική Ενότητα ΕΠΟ 22, Ε.Α.Π., Πάτρα, 2006, σσ 149 – 150 και Μανιάτης, ό.π., σσ 34 και 36. []
  6. Μανιάτης, ό.π., σ. 35 και «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σ. 131 – 132 []
  7. Μανιάτης, ό.π., σ. 32 []
  8. Μανιάτης, ό.π., σ. 32 και Annas, ό.π., σ. 278 και 282 και 302 – 303. []
  9. Μανιάτης, ό.π., σ. 32 και «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σ. 146. []
  10. Annas, ό.π., σ. 282 και «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σ. 145. []
  11. Μανιάτης, ό.π., σ. 32 και 35 και «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σσ 135 – 137. []
  12. Annas, ό.π., σ. 305 και ΕΛΠ 141 []
  13. Annas, ό.π., σσ 11 και 179 και 305 και Μανιάτης, ό.π., σ. 32 και «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σσ 137 – 139. []
  14. Annas, ό.π., σσ 309 – 310. []
  15. Μανιάτης, ό.π., σ. 33 και Annas, ό.π., σσ 312 – 314. []
  16. Μανιάτης, ό.π., σσ 33 – 34 και Annas, ό.π., σσ 317 – 318. []
  17. Annas, ό.π., σ. 325. []
  18. «Θεωρησιακός» και «πρακτικός» φιλόσοφος, στο ίδιο, σσ 15 και 330 – 331. []
  19. Annas, ό.π., σσ 97 – 99 και 135 – 136 και Μανιάτης, ό.π., σ. 36 και «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σσ 150 – 151 και 154. []
  20. «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σσ 151 – 152. []
  21. «Συγκίνηση» με την έννοια της συναισθηματικής ταύτισης θεατή – καλλιτέχνη. []
  22. Annas, ό.π., σσ 423 – 424. []
  23. Στο ίδιο, σ. 421. []
  24. Κωνσταντίνος Πρώιμος, «Ο καθρέφτης και το μέτρο: μεταφυσικές και ηθικές διαστάσεις της πλατωνικής κριτικής των τεχνών στο 10ο βιβλίο της Πολιτείας» στο Γιώργος Ζωγραφίδης – Γιάννης Κουγιουμτζάκης (επιμ.) Αισθητική και Τέχνη. Διεπιστημονικές προσεγγίσεις στη μνήμη Παναγιώτη και Έφης Μιχελή, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2008, σσ 274 – 275. []
  25. Στο ίδιο, σσ 275 – 276. []
  26. Στο ίδιο, σσ 277. []
  27. Μέσω του «μέτρου ή του καθρέφτη», όπως εύσχημα υποστηρίζει, στο ίδιο, σσ 277 – 278. []
  28. «Υπάρχει κάτι το αποβλακωτικό στην αστόχαστη τέχνη, κάτι που επιτείνει και ενδυναμώνει την προϋπάρχουσα βλακεία», Ραφαηλίδης,, ό.π., σ. 18. Επιπλέον, ας αναλογιστούμε την επικρατούσα στη χώρα μας αισθητική τα τελευταία χρόνια, συναρτήσει της ευκολίας με την οποία στις μέρες μας η κοινωνία ενστερνίζεται ακραίες ολοκληρωτικές απόψεις. []
  29. Δεδομένης μάλιστα της μαζικής απήχησης που είχε η τέχνη και ειδικά τα ομηρικά έπη και η τραγωδία στην Αθήνα της εποχής. []
  30. Ο Ραφαηλίδης αναφέρει ως είδος συγκερασμού τέχνης – φιλοσοφίας το στοχαστικό μυθιστόρημα, Ραφαηλίδης,, ό.π., σ. 18. Επιπλέον, το έργο του Alain de Botton αναδεικνύει τη σημασία τόσο της φιλοσοφίας όσο και της τέχνης στην κατάκτηση της καθημερινής ευδαιμονίας, βλ. σχετ. τα Alain de Botton, Η παρηγορία της φιλοσοφίας, Εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 42010 και Alain de Botton – John Armstrong, Art as therapy, Εκδ. Phaidon Press, London, 2013. []
  31. Ένα εύσχημο παράδειγμα αυτής της περίπτωσης μας δίνει ο ίδιος ο Πλάτωνας, με την εικόνα του Σπηλαίου. Μια ιδιαίτερα ποιητική και με συναισθηματική χροιά αφήγηση, εκφράζει τον βαθύ στοχασμό ενός φιλοσόφου. []
  32. Annas, ό.π., 10. []