Tag Archives: έργο τέχνης

Η διάσταση του χρόνου στην κατανόηση του έργου τέχνης

Οι παρακάτω σκέψεις διατυπώθηκαν στο πλαίσιο της συζήτησης με νεαρό φίλο, τον οποίο δεν άγγιξε -όπως περίμενε- μια ταινία του Μπέργκμαν.

Η τέχνη είναι επικοινωνία. Κάθε έργο τέχνης είναι η προσωπική (και άρα επιμέρους) απάντηση του δημιουργού πάνω σε κάποιο ζήτημα που τον απασχολεί (ας το ονομάσουμε χάριν συντομίας «ερώτημα») την συγκεκριμένη στιγμή. Η στιγμή αυτή όμως, ορίζεται από δύο χρόνους: αφενός από τον προσωπικό χρόνο του δημιουργού, από τον βιολογικό και πνευματικό του χρόνο: το πόση εμπειρία έχει συσσωρεύσει από τη ζωή, το πόσο έχει μεγαλώσει (άρα το πόσο κοντά είναι στον θάνατό του) κλπ. Αφετέρου, η στιγμή αυτή ορίζεται και από τον ιστορικό χρόνο: από την ιστορική συγκυρία, τις συνθήκες, τις εξελίξεις της εποχής κλπ. Γι’ αυτό και μπορεί παρόμοια ζητήματα να απασχόλησαν διαχρονικά τους δημιουργούς, η απάντηση που έδωσε όμως ο καθένας διαφοροποιείται… Ο κάθε δημιουργός ελπίζει η δική του, επιμέρους, «απάντηση» (το δικό του δημιούργημα) να βρει ανταπόκριση στο καθολικό, στην υπόλοιπη ανθρωπότητα, η οποία όμως αποτελείται από επιμέρους (διαφορετικούς ανθρώπους).

Για να γίνει αντιληπτή σε κάποιον η τέχνη, θα πρέπει το δικό του επιμέρους να συντονιστεί με το επιμέρους του δημιουργού. Μια πρώτη λοιπόν παρατήρηση είναι ότι για να κατανοήσει κανείς κάποιο έργο τέχνης, θα πρέπει τουλάχιστον να του έχουν δημιουργηθεί ερωτήματα αντίστοιχα με εκείνα που δημιουργήθηκαν στον δημιουργό και πυροδότησαν μέσα του τη δημιουργική διαδικασία (κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με την ενασχόληση με τη φιλοσοφία). Το να δει κανείς μια ταινία που μιλά για τη μοναξιά του ανθρώπου απέναντι στο θάνατο όταν ακόμη δεν έχει αισθανθεί στο είναι του τη σημασία του θανάτου, την ψυχρότητα μπροστά στην άβυσο του τίποτα, είναι σα να προσπαθεί να κατανοήσει την απάντηση σε ένα ερώτημα που για αυτόν δεν υπάρχει: στην καλύτερη περίπτωση δεν αντιλαμβάνεται γιατί του λέει κανείς αυτά που του λέει, στη χειρότερη θα του φανούν κενολογίες (φιλοσοφικά, κάτι αντίστοιχο θα συμβεί αν ας πούμε προσπαθήσει να κατανοήσει κανείς τον Καρτέσιο χωρίς να έχει προηγουμένως αναρωτηθεί για τη φύση του εαυτού του και του τρόπου λειτουργίας της νόησης). Ακόμη κι αν ίσως θεωρούμε ότι μας έχουν ήδη δημιουργηθεί ερωτήματα αντίστοιχα με αυτά του δημιουργού, αυτό ίσως να μην ισχύει απόλυτα, καθώς διαφορετικά αντιλαμβάνεται κανείς το θάνατο στη ηλικία των 20 (ακόμη κι αν τον απασχολεί το ζήτημα) και διαφορετικά πχ ο ώριμος Μπέργκμαν.

Επιπλέον, για να γίνει πλήρως αντιληπτό ένα δημιούργημα, θα πρέπει τουλάχιστον να έχει κανείς μια ιδέα της ιστορικής συγκυρίας που ορίζει τη στιγμή της δημιουργίας του (γι’ αυτό και η αρχαία τραγωδία είναι αντικείμενο εξέτασης κυρίως ιστορικών και φιλοσόφων, παρά τεχνοκριτικών…). Θα ανταπαντήσει κανείς εύστοχα: δηλαδή αν δεν ξέρω ιστορία δεν μπορώ να δω Μπέργκμαν; Κι αν πάλι είναι έτσι, τι σόι έργο τέχνης είναι αυτό που αντλει την αξία του από την ιστορική του διάσταση;

Η απάντηση και στα δύο αυτά ερωτήματα είναι σαφής: και ναι και όχι!

Όχι, διότι πράγματι μπορεί κανείς να δει Μπέργκμαν (και γενικά να προσεγγίσει την τέχνη) χωρίς να ξέρει ιστορία και επιπλέον το πραγματικό έργο τέχνης ξεπερνά την ιστορική συγκυρία του και απευθύνεται στον “αόριστο χρόνο” της ανθρωπότητας.
Ναι, διότι χωρίς μια στοιχειώδη γνώση του ιστορικού υποβάθρου, ίσως να μην είναι εφικτή η απόλαυση του έργου στην ολότητά του ή να μας διαφεύγουν κάποιες πτυχές του, επουδενί όμως ο πυρήνας του. Μάλιστα, στην περίπτωση που κανείς δεν είναι συναισθηματικά και νοητικά ώριμος τόσο όσο “χρειάζεται” (μεγάλη κουβέντα αυτή, αλλάς προς το παρόν ας την αφήσουμε) για να κατανοήσει ένα έργο τέχνης, η γνώση του ιστορικού υποβάθρου του δημιουργήματος είναι ίσως η μόνη άκρη από την οποία μπορεί να ξετυλίξει το δημιούργημα αυτό. Σε κάθε περίπτωση πάντως, το ιστορικό υπόβαθρο από μόνο του δεν αρκεί για να μας αγγίξει το δημιούργημα, ούτε διασφαλίζει την άντληση πραγματικής απόλαυσης…

Συνεπώς, αυτό που πρακτικά μπορεί να κάνει κανείς προσεγγίζοντας το έργο τέχνης, είναι να μη σταματά να προσπαθεί και να μοιράζεται τους προβληματισμούς του. Η τέχνη ως επικοινωνία εμπεριέχει αναγκαστικά μορφές του υποκειμενικού: το ότι κάτι είναι κλασικό, δε σημαίνει ότι θα πρέπει αναγκαστικά να αρέσει στον καθένα. Σε κάθε επαφή μας όμως με ένα έργο τέχνης (κλασσικό ή μη) ας αφήνουμε πάντα ανοιχτό ένα περιθώριο στην τελική μας κρίση: μπορεί να μην μας άρεσε ή να μην μας άγγιξε μια ταινία που είδαμε, μια μουσική που ακούσαμε, διότι η στιγμή μας δεν τέμνεται με τη στιγμή του δημιουργού, διότι η δική μας αισθητική στρέφεται προς διαφορετική κατεύθυνση κλπ. Σε κάθε περίπτωση όμως, ας μην αποκλείουμε το ενδεχόμενο να απολαύσουμε το δημιούργημα που τώρα απορρίπτουμε ή δεν κατανοούμε σε κάποια διαφορετική στιγμή μας – ειδάλλως στερούμε από το πνεύμα μας πιθανή απόλαυση…