Tag Archives: έθνη

‘Εθνος και Εθνικισμός

Εθνικισμός

 

Εννοιολογική ομίχλη

Στη σημερινή πραγματικότητα η συνεχής χρήση εννοιών όπως «έθνος», «πατρίδα», «πατριωτισμός» κ.λ.π. έχει οδηγήσει σε αμφισημίες ως προς την πραγματική τους σημασία. Προκύπτει έτσι μία εννοιολογική διαστρέβλωση η οποία, είτε καλλιεργείται τεχνηέντως είτε προκύπτει ακούσια, οδηγεί σε πολιτικες καθοδηγήσεις. Είναι γεγονός πως όσο πιο καταπιεστική είναι μια εξουσιαστική δομή, τόσο περισσότερο επικαλείται τη «σωτηρία του έθνους». Καθίσταται λοιπόν απολύτως αναγκαία η διερεύνηση του ιστορικού  περιεχομένου αυτών των εννοιών και η αποσαφήνισή τους.

Η διαμόρφωση της ιδέας του έθνους, μετά την Γαλλική Επανάσταση και την επικράτηση των αστών, θέτει το νέο περίγραμμα εντός του οποίου οργανώνονται οι ευρωπαϊκές κοινωνίες από τον 19ο αιώνα κι έπειτα. Η επακόλουθη δημιουργία εθνικών κρατών ενσωματώνει κάποια σημαντικά προοδευτικά στοιχεία. Ταυτόχρονα όμως λειτουργεί και ως ένα ισχυρό εργαλείο προς όφελος της αστικής ανάπτυξης και της καπιταλιστικής επικράτησης. Αντικείμενο της παρούσας δημοσίευσης, η οποία αποτελεί ελαφρώς τροποποιημένη εκδοχή πανεπιστημιακής εργασίας, είναι η επανατοποθέτηση της έννοιας του «έθνους» στις πραγματικές της διαστάσεις και η διερεύνηση της αλληλοτροφοδοτούμενης σχέσης καπιταλισμού – εθνικισμού.

Προς τον σκοπό αυτό αρχικώς επιχειρείται η περιγραφή της έννοιας του έθνους, η οποία αποτελεί την βάση του οικοδομήματος του εθνικισμού. Έπειτα εξετάζεται το πώς ο εθνικισμός αναπτύχθηκε, καλλιεργώντας εθνικές συνειδήσεις. Στη συνέχεια, παρουσιάζεται το πώς ο εθνικισμός πρόβαλλε την δημιουργία εθνικών κρατών ως λογική και δίκαιη εξέλιξη. Τέλος, δίδονται συνοπτικά παραδείγματα δημιουργίας εθνικών κρατών, προς υποστήριξη των θέσεων που αναπτυσονται.

Η έννοια του «έθνους»

«Η ελευθερία οδηγεί τον λαό», Delacroix, 1830
«Η ελευθερία οδηγεί τον λαό», πίνακας του Delacroix με αφορμή τη Γαλλική Επανάσταση, 1830

Η Γαλλική Επανάσταση του 1789 άλλαξε εκ βάθρων την φυσιογνωμία της ευρωπαϊκής πολιτικής οργάνωσης και, μέσω της επιβολής του ιδεολογικού της πλαισίου, διαμόρφωσε τα νέα χαρακτηριστικά της. Απότοκο της Γαλλικής Επανάστασης ήταν και η εδραίωση της ιδέας του «έθνους»1, έννοια που από ιστορικής πλευράς είναι κάτι το εντελώς καινούργιο.2 Από τότε, αν και το έθνος κυριαρχεί στο παγκόσμιο συλλογικό υποσυνείδητο, δεν είναι μονοσήμαντα ορισμένο3, εκφράζοντας μια πλειάδα νοημάτων ανάλογα με την περίσταση και τη σκοπιμότητα. Σημεία αναφοράς στην περιγραφή του έθνους αποτελούν συνήθως η εδαφική σύμπτωση4 και η ύπαρξη κοινών πολιτισμικών ποιοτήτων σε ένα σύνολο ανθρώπων. Ωστόσο, αυτό το σύνολο είναι κάτι το ευμετάβλητο5, καθιστώντας έτσι ακόμη πιο δύσκολο έναν ορισμό.

Κατά την περίοδο της Γαλλικής Επαναστάσεως του 1789, η διαμάχη των αστών με το κατεστημένο των αριστοκρατών για την πρόσβαση στην εξουσία, οδήγησε στην αυτοανακήρυξη της τρίτης τάξης σε «έθνος με δικαιώματα υπεράνω του βασιλιά».6 Υπό αυτή την αντίληψη ως έθνος νοείται «το σώμα των πολιτών» που συγκροτούν το κράτος7, εκφράζοντας ταυτοχρόνως τα ιδεώδη της νεωτερικότητας8 που η επανάσταση φέρνει στο προσκήνιο.9 H θεώρηση αυτή λοιπόν οδηγεί σε μία έννοια κατά την οποία το έθνος δημιουργείται εντός ενός υφιστάμενου κράτους, η δε εθνική ιδεολογία συμπλέει με τα επαναστατικά αιτήματα του πολιτικού φιλελευθερισμού10. Η ιδιότητα του πολίτη και οι πολιτικές ελευθερίες αποτελούν όχι απλώς κατακτήσεις, αλλά στοιχεία της ίδιας της εθνικής ταυτότητας.11 Υπό τις συνθήκες αυτές η ένταξη ενός ατόμου στο έθνος αποτελεί συνειδητή επιλογή.12 Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτής της θεώρησης περί έθνους αποτελεί η Γαλλία.

Από την άλλη, υπάρχει και η πολιτισμική αντίληψη περί του έθνους, κατά την οποία η εθνότητα εκφράζει τα κοινά χαρακτηριστικά των μελών του έθνους, τα οποία με την σειρά τους πηγάζουν αορίστως από κάποια κοινή καταγωγή. Τέτοια χαρακτηριστικά μπορεί να είναι η γλώσσα, το κοινό ιστορικό παρελθόν, η θρησκεία, οι κοινοί μύθοι και παραδόσεις κ.α. και σε ακραίες περιπτώσεις έμφαση μπορεί να δίδεται ακόμη και στη «συγγένεια και το αίμα».13 Αυτού του είδους η εθνική ιδεολογία προσέλαβε κάποια χαρακτηριστικά της υπό την επίδραση του ρεύματος του ρομαντισμού14, το οποίο στρέφει την προσοχή του σε στοιχεία του παρελθόντος, εξιδανικεύοντάς τα.15 Γίνεται φανερό πως στην περίπτωση της πολιτισμικής θεώρησης, η ένταξη των ατόμων σε κάποιο έθνος γίνεται ανεξάρτητα από την ατομική τους θέληση και ανάλογα με τα κοινά τους γνωρίσματα. Ιστορικά, οι εθνικές συνειδήσεις αυτού του τύπου συνήθως δημιουργηθήκαν πριν την ύπαρξη αντίστοιχης κρατικής υπόστασης, ζώντας υπό ξένη κυριαρχία ή σε μικρές πολιτικές οντότητες.16 Αντιπροσωπευτική αυτού του είδους είναι η περίπτωση του γερμανικού έθνους.

Εθνικισμός: καλλιέργεια και υποστηρικτές του

Ο εθνικισμός είναι το αξίωμα που θεωρεί πως «η εθνική και η πολιτική ενότητα πρέπει να συμπίπτουν».17 Επιζητούμενη πολιτική ενότητα για τον εθνικισμό αποτελεί το κράτος που περιλαμβάνει ένα και μοναδικό έθνος («εθνικό κράτος»).18 Για να συμβεί όμως αυτό, θα πρέπει να καλλιεργηθεί κοινή εθνική συνείδηση στον λαό, ούτως ώστε αυτός να απαιτήσει την δημιουργία εθνικού κράτους ή να αποδεχτεί το κράτος του ως έκφραση του έθνους του.

«Ο εθνικισμός σμιλεύει τη γη», γελοιογραφία εποχής
«Ο εθνικισμός σμιλεύει τη γη», γελοιογραφία εποχής

Προς την κατεύθυνση αυτή, σημαντικότατη ήταν η συμβολή της Γαλλικής Επανάστασης: εδραιώνοντας την ιδέα της «εθνικής κυριαρχίας», έθεσε τα θεμέλια της πολιτικής έκφρασης του εθνικισμού. Μέσα στο γενικότερο πλαίσιο του κοινωνικού εκσυγχρονισμού που διαπνέει την Ευρώπη του 19ου αιώνα, η ιδέα αυτή ήρθε ως απάντηση στο πολιτικό έλλειμμα που δημιούργησε η απέκδυση της παραδοσιακής μορφής κοινωνικής οργάνωσης.19 Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες της εποχής χαρακτηρίζονται από την εδραίωση της αστική τάξης, η οποία αντλεί από τον εθνικισμό την κοινωνική της ταυτότητα.20 Η ανάπτυξη της υποχρεωτικής εκπαίδευσης δημιούργησε και τυποποίησε τις εθνικές γλώσσες, προσφέροντας έτσι ένα ουσιώδες κριτήριο για τον διαχωρισμό των εθνών. Σημαντικό ρόλο έπαιξε και η διάδοση της τυπογραφίας21, αλλά και η καθιέρωση νέων τεχνολογιών που βοηθούσαν στην ταχύτερη διάδοση ιδεών και ειδήσεων σε μεγαλύτερες αποστάσεις.22 Οι ίδιες οι απαιτήσεις του σύγχρονου (κατά τον 19ο αιώνα) κράτους, όπως για παράδειγμα η αναλυτική απογραφή των πληθυσμών του, πυροδότησαν σε κάποιες περιπτώσεις εθνικιστικά αισθήματα.23 Πέραν όλων αυτών όμως, ο εθνικισμός παρείχε στους πολίτες μιας χώρας την απαιτούμενη «φαντασιακή κοινότητα»24, προς την οποία εκπληρώνει το ατομικό υποσυνείδητο την «αίσθηση του ανήκειν»25. Δημιουργείται έτσι στο άτομο το απαιτούμενο αίσθημα ασφαλείας, ώστε να καταφέρει να λειτουργήσει εντός των αναπτυσσόμενων αστικών κοινωνιών, οι οποίες διαφέρουν ως προς το μέγεθος από τις κοινωνίες στις οποίες το άτομο μέχρι τότε ζούσε. Με αυτόν τον τρόπο, ο εθνικισμός της περιόδου λειτούργησε και ως το κοσμικό υποκατάστατο της θρησκείας, αποκτώντας σχεδόν θρησκευτικό χαρακτήρα.26

Υπό τις συνθήκες αυτές λοιπόν, δεν φαίνεται παράξενο ότι στην υποστήριξη του εθνικισμού πρωτοστάτησαν οι κύριοι εκφραστές της αστικής τάξης, οι επιχειρηματίες και οι διανοούμενοί της.27 Οι πρώτοι αντιλήφθηκαν τον εθνικισμό ως ένα εργαλείο δημιουργίας ενός ευνοϊκότερου πολιτικού πλαισίου εντός του οποίου θα μπορούσαν να αναπτύξουν τις οικονομικές δραστηριότητές τους, κάτι που οδήγησε στην παράλληλη εξέλιξη εθνικών κρατών – καπιταλισμού.28 Οι δεύτεροι, δεν παρείχαν απλώς τα απαιτούμενα διανοητικά εργαλεία για την εδραίωση του εθνικισμού, αλλά προσέβλεπαν και σε ευκαιρίες επαγγελματικής ανέλιξης, καθώς τα εθνικά κράτη συνδέθηκαν άρρηκτα με την καθιέρωση μίας γραφειοκρατικής και λόγιας ελίτ29.

Ιστορικό καινοφανές: τα εθνικά κράτη

Η ανάπτυξη του εθνικισμού σε συνδυασμό με τον διχασμό του γενικού κινήματος υπέρ της επανάστασης κατά τον 19ο αιώνα30, δημιούργησε τα επιμέρους εθνικά κινήματα. τα οποία, υπό την ιδεολογική επικράτηση της «αρχής των εθνοτήτων»31, κατέληξαν στην δημιουργία εθνικών κρατών. Η αρχικώς φιλελεύθερη επαναστατική ρητορική, με τον διαμελισμό της επανάστασης σε εθνικά κινήματα, έγινε επιρρεπής στην υιοθέτηση πιο συντηρητικών απόψεων.32 Αυτή η μεταστροφή κατέληξε στην εδραίωση της αστικής τάξης στην εξουσία ή, όπου η παλαιότερη καθεστηκυία τάξη πρόλαβε να ενδυθεί την εθνικιστική αντίληψη, σε αστικό μετασχηματισμό του κράτους. Ταυτόχρονα ωστόσο, η νέα πολιτική πραγματικότητα αναγκαστικά έφερε και προοδευτικές αλλαγές, οδηγώντας στην πολιτικοποίηση μεγαλύτερου μέρους των μαζών33 μέσω της παραχώρησης περισσότερων ή λιγότερων κατά περίπτωση δημοκρατικών ελευθεριών. Η δε οντότητα του «εθνικού κράτους» κατέστη από τότε κυρίαρχη στην Ευρώπη, ως και τις μέρες μας.34

Η εξουσία πλέον δεν κληρονομείται αλλά νομιμοποιείται από την ιδέα της «κυριαρχίας του έθνους»35 και οφείλει να συνδιαλέγεται με τον λαό μέσα από κάποιου είδους εκλογική διαδικασία36. Η σχέση ατόμου – εξουσίας αναπροσαρμόστηκε ριζικά μέσω της δημιουργίας εθνικών κρατών, καθώς πλέον το άτομο δεν είναι «υποτελής» αλλά «πολίτης» ενός «ένδοξου έθνους». Από την ιδιότητά του αυτή πηγάζουν δικαιώματα αλλά και -κυρίως- υποχρεώσεις.37

Στο πλαίσιο της εθνικιστικής διανόησης το εθνικό κράτος παρουσιάστηκε σαν λογική συνέχεια στην κλίμακα της εξέλιξης των ανθρώπινων κοινωνιών,38 ωστόσο διαφέρει σημαντικά στα ποιοτικά χαρακτηριστικά του από τις πραγματικές κοινωνίες με τις οποίες οι άνθρωποι ταυτίστηκαν ιστορικά: μέχρι τον 19ο αιώνα η ανθρώπινη ζωή ήταν χτισμένη γύρω από κοινωνίες τοπικού χαρακτήρα. Η συνείδηση «του κοινώς ανήκειν» για το άτομο εξαντλούνταν στα όρια της οικείας του περιοχής: του ευρύτερου οικισμού του, ή της πόλης του. Η γειτονική πόλη αποτελούσε «ξένο μέρος», με το οποίο το άτομο δεν μπορεί να ταυτιστεί. Η ιδέα πως κάτοικοι γεωγραφικών περιοχών που απέχουν μεταξύ τους εκατοντάδες χιλιόμετρα έχουν κοινή ταυτότητα ή ανήκουν στην ίδια επικράτεια, είναι εντελώς έξω από τα ιστορικά δεδομένα μέχρι τότε.39 Ως επί τω πλείστον, με την ίδρυσή του κάθε εθνικό κράτος παγιοποίησε ένα ευνοϊκό ως προς το εμπόριο και την βιομηχανία οικονομικό πλαίσιο, καθιστώντας έτσι τον οικονομικό παράγοντα βασικό στοιχείο που οδήγησε στην υιοθέτηση της εθνικιστικής αντίληψης.

Εξάλλου, από μόνη της η «αρχή των εθνοτήτων» δεν διασφάλισε το δικαίωμα ίδρυσης εθνικού κράτους στα μικρότερα έθνη.40 Πολλά εθνικά κινήματα που δυνάμωσαν την περίοδο αυτή διεκδίκησαν τον χαρακτηρισμό μικρότερων κοινωνικών ομάδων ως εθνών, προσβλέποντας σε εθνική ενοποίηση ή επέκταση41, κάτι που όμως δεν έγινε αποδεκτό από τα μεγαλύτερα έθνη. Το γεγονός αυτό οδήγησε στην διατύπωση πιο «μετρήσιμων» κριτηρίων για τον προσδιορισμό ενός λαού ως έθνος. Σύμφωνα με αυτά, για να θεωρηθεί ως έθνος ένας λαός θα πρέπει να έχει ιστορική σχέση με ένα σύγχρονο (κατά τον 19ο αιώνα) κράτος με μακρόχρονη παράδοση, να διαθέτει πολιτική ελίτ που να χειρίζεται κάποια γραπτή γλώσσα και, επιπλέον, να έχει αποδείξει την ικανότητά του για επεκτατικές κατακτήσεις.42Επιπροσθέτως, το έθνος αυτό θα πρέπει να διαθέτει μέγεθος τέτοιο που να του επιτρέπει να σχηματίσει μια «βιώσιμη μονάδα ανάπτυξης».43

Δημιουργία εθνικών κρατών

Η δημιουργία του γαλλικού κράτους αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα πολιτικού μοντέλου εθνικού κράτους. Ως αποτέλεσμα της Γαλλικής Επανάστασης, η δημιουργία του γαλλικού κράτους εξέφρασε πλήρως την πολιτική έννοια του έθνους, οδηγώντας στην εγκαθίδρυση της αστικής τάξης. Το γαλλικό παράδειγμα υπήρξε το σημείο εκκίνησης και των υπόλοιπων λαών της Ευρώπης προς την ανάπτυξη του εθνικισμού και τη δημιουργία εθνικών κρατών. Ταυτόχρονα, αναδεικνύει την οικονομική βάση της επανάστασης, μέσω της οποίας οι νέες ανερχόμενες οικονομικές τάξεις επιζητούν οικονομικό χώρο και πρόσβαση στην εξουσία.

Η γερμανική ενοποίηση από την άλλη, αποτέλεσε την απάντηση της Πρωσίας στον ανταγωνισμό με την Γαλλία. Βασικός εκφραστής του γερμανικού εθνικισμού υπήρξε η Πρωσία.44 Τα πολυδιασπασμένα γερμανικά κράτη αναζήτησαν την κοινή τους γερμανική ταυτότητα μέσω της αναφοράς τους σε κοινά πολιτισμικά χαρακτηριστικά όλων των Γερμανών, υιοθετώντας όμως στην πράξη τα πολιτικά χαρακτηριστικά που συνέφεραν την Πρωσία. Με τον τρόπο αυτό αποκλείστηκε το ενδεχόμενο να ηγηθεί της εθνικής προσπάθειας η Αυστρία.

Η σημαντικότητα της γερμανικής ενοποίησης αναδείχθηκε μετά την επιτυχή τελωνειακή ένωση. Πέρα από τον οικονομικό παράγοντα όμως, ο γερμανικός εθνικισμός χρησιμοποιήθηκε ενσυνείδητα από τον Βίσμαρκ για να καταπολεμηθούν τα αιτήματα για φιλελευθεροποίηση μετά τις επαναστάσεις του 1848. Αν και αριστοκράτης στην καταγωγή, ο Βίσμαρκ αντιλήφθηκε τις δυνατότητες που είχε η εθνικιστική ιδεολογία για την ενεργοποίηση των μαζών και ιδιαίτερα της αστικής τάξης.45 Ταυτόχρονα όμως, έχοντας ως στόχο την δημιουργία ενός σταθερού κρατικού συστήματος που να μην είναι ευάλωτο σε επαναστατικές εξάρσεις, εφάρμοσε ένα πολιτικό μείγμα νεωτερικών μεταρρυθμίσεων που έμεινε γνωστό ως «realpolitik»46, προωθώντας τελικώς τον οργανωμένο καπιταλισμό.

Το παράδειγμα της δημιουργίας του ιταλικού εθνικού κράτους επίσης συνοψίζει τις οικονομικές σκοπιμότητες της αστικής τάξης. Επικεφαλής του εθνικού αγώνα τέθηκε το οικονομικά πιο εύρωστο κράτος (το Πεδεμόντιο) και τελικώς επικράτησε η ενοποιητική λύση που εξέφρασε αρτιότερα τα συμφέροντα των επιχειρηματιών, των βιομηχάνων και των εμπόρων (Καβουρ). Σε αντίθεση με την γερμανική «realpolitik» όμως, στην Ιταλία δεν εφαρμόστηκαν φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις. Ως αποτέλεσμα εδραιώθηκε ένας άκρατος καπιταλισμός που οδήγησε στην όξυνση των προϋπαρχουσών κοινωνικών αντιθέσεων και, στον εικοστό αιώνα, γέννησε τον φασισμό.47

Χάρτης με τα εθνικά κράτη στην Ευρώπη κατά τα τέλη του 19ου αιώνα.
Χάρτης με τα εθνικά κράτη στην Ευρώπη κατά τα τέλη του 19ου αιώνα.

Η πιο ιδιαίτερη ίσως περίπτωση γέννησης εθνικού κράτους υπήρξε η Ελλάδα. Εκεί, «ο ατέρμονος πόλεμος των ποιμενικών φυλών και ληστών ενάντια σε οποιαδήποτε αληθινή κυβέρνηση, συγκεράστηκε με τις ιδέες του αστικού εθνικισμού και της Γαλλικής Επανάστασης».48 Σημαντικό ρόλο ως προς αυτό έπαιξε η επιτυχής δράση της μασονικού τύπου οργάνωσης της «Φιλικής Εταιρίας», που εξέφρασε τα διαφωτιστικά ιδεώδη της μεταναστευμένης ελληνικής οικονομικής ελίτ. Προς την κατεύθυνση αυτή βοήθησε και το ρεύμα του φιλελληνισμού που διαμορφώθηκε πανευρωπαϊκώς, υπό την επίδραση του ρομαντισμού.

Ο απελευθερωτικός αγώνας της Ελλάδας δίχασε τις μεγάλες δυνάμεις της Ευρώπης και ανέδειξε με αυτό τον τρόπο την διάσταση μεταξύ των αστικών προοδευτικών και των συντηρητικών αριστοκρατικών δυνάμεων.49 Η διάχυτη αίσθηση όμως πως η πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είναι αναπόφευκτη, οδήγησε σε έναν διπλωματικό συμβιβασμό που χρησιμοποίησε την δημιουργία του ελληνικού εθνικού κράτους ως την αρχή της λύσης του ανατολικού ζητήματος.50

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, φαίνεται ίσως παράξενη η επιβίωση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων. Πράγματι, το κρατικό μόρφωμα της Αυστροουγγαρίας φαντάζει παλιάς κοπής. Ωστόσο, εντός της επικράτειάς της το οικονομικό σύστημα λειτουργούσε ήδη φιλικά προς τα συμφέροντα των επιχειρηματιών αστών, επομένως εξέλιπε η«οικονομική ανάγκη» για εθνική επανάσταση.51Δεδομένης όμως της πολλαπλότητας των εθνών που περιέκλειε στο εσωτερικό της, η αυτοκρατορική διοίκηση σε κάποιες περιπτώσεις υποδαύλισε ταξικές συγκρούσεις προς αποφυγή εθνικιστικών ξεσπασμάτων.52Τελικώς όμως, δεν απέφυγε ούτε αυτή το αναπόφευκτο τέλος που επιφύλαξε για τις παλιές αυτοκρατορίες η εποχή του εθνικισμού και κατέρρευσε στις αρχές του 21ου αιώνα, με την ευκαιρία του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Έθνος, «συγκολητική ουσία»

Από την σκιαγράφησητης έννοιας του έθνους και την ανάλυση του πώς ο εθνικισμός αλληλεπίδρασε με την νεωτερικότητα των κοινωνιών κατά τον 19ο αιώνα, καταλήξαμε στην ίδρυση των εθνικών κρατών.

Όπως γίνεται φανερό, η καθολική επικράτηση του εθνικισμού οδήγησε στην δημιουργία των εθνικών κρατών, τα οποία με τη σειρά τους αναπροσάρμοσαν πλήρως την σχέση του ατόμου με την εξουσία. Ταυτόχρονα, τα εθνικά κράτη παρείχαν τα απαραίτητα οικονομικά μεγέθη για την ανάπτυξη του βιομηχανικού και εμπορικού καπιταλισμού. Αυτός ο μετασχηματισμός της Ευρώπης με βάση το έθνος που ξεκίνησε τον 19ο αιώνα, δημιούργησε τη νέα μορφή της ηπείρου, που υφισταται ως τις μέρες μας.

Μέσα σε αυτό το νέο σκηνικό, οι μεγάλες μάζες των εθνών, οι λαοί, έγιναν κοινωνοί προοδευτικών μεταρρυθμίσεων. Κυρίως όμως φορτώθηκαν με υποχρεώσεις έναντι του έθνους, οι οποίες είναι υπεράνω της ατομικής τους υπόστασης. Το ισοζύγιο υποχρεώσεων – δικαιωμάτων ιστορικά δεν είναι ισομερώς μοιρασμένο. Το ίδιο και ο πλούτος. Θα μπορούσαν όλα αυτά να οδηγήσουν σε ανατρεπτικές καταστάσεις, όμως η ιδέα του «έθνους» λειτουργεί ως η συγκολλητική ουσία του νέου αυτού τρόπου κοινωνικής οργάνωσης που εκφράζει τα συμφέροντα της αστικής τάξης. Το φαινόμενο αυτό είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικό σε περιόδους σοβαρών οικονομικών κρίσεων (όπως στις μέρες μας), όπου όσο η ανισοκατανομή του πλούτου μεγαλώνει, τόσο περισσότερο γίνεται επίκληση του «εθνικού συμφέροντος».

Πίνακας Βιβλιογραφίας

  • Δεμερτζής, Ν., Ο λόγος του εθνικισμού – αμφίσημο σημασιολογικό πεδίο και σύγχρονες τάσεις, Αθήνα – Κομοτηνή, Εκδ. Αντ. Ν. Σακκουλα, 1996, σ. 28

  • Ράπτης, Κ., Γενική Ιστορία της Ευρώπης, τ. Β’, Πάτρα, Ε.Α.Π., 2000

  • Anderson, B., Φαντασιακές κοινότητες – Στοχασμοί για τις απαρχές και τη διάδοση του εθνικισμού, Αθήνα, Εκδ. Νεφέλη, 1997

  • Blanning, T.C.W., “Η εμπορευματοποίηση και η ιεροποίηση του ευρωπαϊκού πολιτισμού τον 19ο αιώνα.”, στο T.C.W. Blanning (επιμ.), Ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης, Εκδ. Τουρίκη, Αθήνα, 2009, σ. 141 – 175

  • Burns, E. M., Ευρωπαϊκή Ιστορία – Εισαγωγή στην ιστορία και τον πολιτισμό της νεότερης Ευρώπης, τ. Β’, Θεσσαλονίκη, Εκδ. Παρατηρητής, 1983

  • Giddens, A., Οι συνέπειες της νεοτερικότητας, Εκδ. Κριτική, Αθήνα, 2001

  • Hobsbawm, E. J., Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, Αθήνα, Εκδ. Ινστιτούτο του Βιβλίου – Μ. Καρδαμίτσα, 1994

  • Hobsbawm, E. J., Η εποχή των επαναστάσεων 1789 – 1848, Αθήνα, Εκδ. Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης, 2002

  • Pilbeam, P., “Από τις νομοκατεστημένες στις κοινωνικές τάξεις. Η ευρωπαϊκή κοινωνία τον 19ο αιώνα.”, στο T.C.W. Blanning (επιμ.), Ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης, Εκδ. Τουρίκη, Αθήνα, 2009, σ. 141 – 175

  • Roberts, J., “Επανάσταση από τα πάνω και από τα κάτω: Πολιτική ιστορία της Ευρώπης από τη Γαλλική Επανάσταση έως τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο”, στο T.C.W. Blanning (επιμ.), Ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης, Εκδ. Τουρίκη, Αθήνα, 2009, σ. 31 – 68

  1. Κώστας Ράπτης, Γενική Ιστορία της Ευρώπης, τ. Β’, Πάτρα, Ε.Α.Π., 2000, σ. 71 και Νίκος Δεμερτζής, Ο λόγος του εθνικισμού – αμφίσημο σημασιολογικό πεδίο και σύγχρονες τάσεις, Αθήνα – Κομοτηνή, Εκδ. Αντ. Ν. Σακκουλα, 1996, σ. 28. []
  2. Eric Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, Αθήνα, Εκδ. Ινστιτούτο του Βιβλίου – Μ. Καρδαμίτσα, 1994, σ. 62. Συνεπώς καθίσταται προφανές πως αναφορές σε «αρχαίες εθνικές συνειδήσεις» αποτελούν -το λιγότερο- ιστορική ανακρίβεια. []
  3. Ράπτης, ό.π., σ. 72. []
  4. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 34 και Ράπτης, ό.π., σ. 72. []
  5. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 22. []
  6. Ράπτης, ό.π., σ. 72. Μάλιστα, σε φυλλάδιο που κυκλοφόρησε ο αβάς Σεγιές στο πλαίσιο της σύγκλησης της Γενικής Συνέλευσης των Τάξεων το 1789, προσδιορίζει τους αστούς ως «συνώνυμο του έθνους», Pamelna Pilbeam, «Από τις νομοκατεστημένες στις κοινωνικές τάξεις. Η ευρωπαϊκή κοινωνία τον 19ο αιώνα.», στο T.C.W. Blanning (επιμ.), Ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης, Εκδ. Τουρίκη, Αθήνα, 2009, σ. 150. []
  7. Ο Hobsbawm περιγράφει την εξίσωση αυτή με το παραστατικό ΕΘΝΟΣ = ΚΡΑΤΟΣ = ΛΑΟΣ, Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 34. []
  8. «Η νεωτερικότητα αναφέρεται σε τρόπους κοινωνικής ζωής ή οργάνωσης που εμφανίστηκαν στην Ευρώπη μετά τον 17ο αιώνα και στη συνέχεια απέκτησαν σχεδόν παγκόσμια επιρροή». Ο όρος είναι πολυσύνθετος, ωστόσο κάποια από τα ιδιαίτερα στοιχεία που εκφράζει είναι η αυξημένη αυτονομία του ατόμου, η θεσμική οργάνωση των κοινωνιών, η αύξηση της διαθέσιμης γνώσης, η τεχνολογική πρόοδος, το ξεπέρασμα της στατικότητας του παρελθόντος κ.ά., Anthony Giddens, Οι συνέπειες της νεωτερικότητας, Εκδ. Κριτική, Αθήνα, 2001 []
  9. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 33 και 36. []
  10. Edward Burns, Ευρωπαϊκή Ιστορία – Εισαγωγή στην ιστορία και τον πολιτισμό της νεότερης Ευρώπης, τ. Β’, Θεσσαλονίκη, Εκδ. Παρατηρητής, 1983, σ. 118 – 119. []
  11. Ράπτης, ό.π., σ. 72. []
  12. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 125-126 και Ράπτης, ό.π., σ. 73. []
  13. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 92 – 93. []
  14. Ο ρομαντισμός, αν και σχεδόν αδύνατο να οριστεί ως κίνημα, υπήρξε ως αντίδραση εναντίον του διαφωτισμού του 18ου αιώνα. Εναντίον της λογικής, οι ρομαντικοί αντιπαρέθεταν την πίστη τους στο συναίσθημα. Αποτίοντας φόρο τιμής στο παρελθόν, εκφράζει -κυρίως μέσω της τέχνης- την αγωνία για τις αλλαγές που φέρνει η νέα εποχή, Burns, ό.π., σ. 119. []
  15. Burns, ό.π., σ. 119-120. []
  16. Ράπτης, ό.π., σ. 72. []
  17. Ο ορισμός κατά τον Ernest Gellner, Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 22 και Ράπτης, ό.π., σ. 73. []
  18. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 110. []
  19. Timothy Blanning, «Η εμπορευματοποίηση και η ιεροποίηση του ευρωπαϊκού πολιτισμού τον 19ο αιώνα.», στο T.C.W. Blanning (επιμ.), Ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης, Εκδ. Τουρίκη, Αθήνα, 2009, σ. 203. []
  20. Κατ’ αντίστοιχο τρόπο οι προλετάριοι αντλούσαν την κοινωνική τους ταυτότητα από το ταξικό τους κίνημα, Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 173. []
  21. Του ιδίου, σ. 80 και 91. []
  22. Ράπτης, ό.π., σ. 79. []
  23. Χαρακτηριστικό είναι το ζήτημα της απογραφής της γλώσσας των πολιτών της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων, την οποία ενσυνείδητα ο κρατικός μηχανισμός μετέθετε στο μέλλον, παρά τις σχετικές αποφάσεις των συνεδρίων στατιστικής, Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 143. []
  24. Μπένεντικτ Άντερσον, Φαντασιακές κοινότητες – Στοχασμοί για τις απαρχές και τη διάδοση του εθνικισμού, Αθήνα, Εκδ. Νεφέλη, 1997 []
  25. Ράπτης, ό.π., σ. 74 και Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 70 και 106. []
  26. Του ιδίου, σ. 123 και Ράπτης, ό.π., σ. 74 και Blanning, ό.π., σ. 203. Απόρροια αυτού του θρησκευτικού χαρακτήρα είναι η καθιέρωση των σημαιών, «ιερών εικόνων» των εθνικών κρατών και η ένταξή τους σε συναισθηματικά φορτισμένα τελετουργικά, Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 105. []
  27. Ράπτης, ό.π., σ. 74 και Eric Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων 1789 – 1848, Αθήνα, Εκδ. Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης, 2002, σ. 193 (για τους διανοούμενους). []
  28. Burns, ό.π., σ. 155. []
  29. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 59 και 194 – 195 και Ράπτης, ό.π., σ. 74 και 75. []
  30. Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων 1789 – 1848, ό.π., σ. 192. []
  31. Η «αρχή των εθνοτήτων» μπορεί να συμπυκνωθεί στην φράση του Ιταλού εθνικιστή Μαρσίνι «κάθε έθνος ένα κράτος, μόνο ένα κράτος για κάθε έθνος», Ράπτης, ό.π., σ. 75. []
  32. Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων 1789 – 1848, ό.π., σ. 193. []
  33. John Roberts, «Επανάσταση από τα πάνω και από τα κάτω: Πολιτική ιστορία της Ευρώπης από τη Γαλλική Επανάσταση έως τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο», στο T.C.W. Blanning (επιμ.), Ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης, Εκδ. Τουρίκη, Αθήνα, 2009, σ. , σ. 37. []
  34. Του ιδίου, σ. 63. []
  35. Του ιδίου, σ. 36. []
  36. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 119 – 120 και Roberts, ό.π., σ. 43 – 44. []
  37. Burns, ό.π., σ. 130. []
  38. Burns, ό.π., σ. 121 και Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 53. []
  39. Του ιδίου, σ. 70. []
  40. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ. 49. []
  41. Του ιδίου, σ. 51. []
  42. Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ.59 – 60. []
  43. Το κριτήριο αυτό αναφέρεται από τον Hobsbawm ως «αρχή του ορίου», Hobsbawm, Έθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα, ό.π., σ.49 – 50. []
  44. Ράπτης, ό.π., σ. 80 και Burns, ό.π., 128. []
  45. Ράπτης, ό.π., σ. 81 και Burns, ό.π., 144. []
  46. Του ιδίου, σ. 142. []
  47. Του ιδίου, σ. 147 – 150. []
  48. Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων 1789 – 1848, ό.π., σ. 203. []
  49. Του ιδίου, σ. 153 – 154. []
  50. Roberts, ό.π., σ. 61 – 62. []
  51. Ράπτης, ό.π., σ. 83 και Burns, ό.π., 132 και 137. []
  52. Του ιδίου, σ. 32. []