Category Archives: Φιλοσοφία

«Μια κοινωνία βασισμένη σε ένα σαφώς καθορισμένο σύνολο περιοριστικών κανόνων, έτσι ώστε το να είσαι άνθρωπος [καταλήγει] να είναι συνώνυμο με την υπακοή σου σ’ αυτούς, σπρώχνει όποιον διαφωνεί σε μια έρημη χώρα χωρίς καθόλου κανόνες κι έτσι τον απογυμνώνει από την λογική και την ανθρωπιά του
P. Feyerabend, Ενάντια στη μέθοδο

Ο άνθρωπος δεν συνειδητοποιεί πραγματικά τη φύση του παρά μόνο αν μετατοπίσει τα σύνορα της γνώσης όσο μακρύτερα γίνεται, αν διευρύνει τη συνείδησή του έτσι που να αγκαλιάζει το σύμπαν.
Emile Durkheim

Αφού ο άνθρωπος δεν είναι παρά ενα μέρος του σύμπαντος, για να γνωρίσει πραγματικά τον εαυτό του πρέπει να μάθει να γνωρίζει κι άλλα πράγματα πέρα από τον εαυτό του.
Ε. Durkheim

Η κοινωνική διάσταση της ατομικής ψυχολογίας: Adorno

© GettyΟ Theodor Adorno Wiesengrund γεννήθηκε στη Φρανκφούρτη το 1903 σε μια πλούσια και καλλιεργημένη οικογένεια. Ο πατέρας του, έμπορος κρασιών, ήταν εβραϊκής καταγωγής, αλλά είχε ασπαστεί τον Προτεσταντισμό στο πανεπιστήμιο. Ο Teddy (όπως τον αποκαλούσαν οι στενότεροι φίλοι του) ήταν εξαιρετικός πιανίστας από νεαρή ηλικία. Μέχρι τα είκοσί του, προγραμμάτιζε μια καριέρα ως συνθέτης, αλλά τελικά επικεντρώθηκε στην φιλοσοφία. Το 1934, είχε αποκλειστεί, για φυλετικούς λόγους, από τη διδασκαλία στη Γερμανία. Έτσι μετακόμισε στην Οξφόρδη και αργότερα στη Νέα Υόρκη και στη συνέχεια στο Λος Άντζελες. H καλιφορνέζικη καταναλωτική κουλτούρα του ασκούσε ταυτόχρονα γοητεία και αποστροφή – οπότε και κατέληξε να σκέφτεται με ασυνήθιστο βάθος για την κοινωνική διάσταση των ηλιοκαμένων κορμιών και των drive-ins. Μετά τον πόλεμο, επέστρεψε στη Δυτική Γερμανία, όπου και πέθανε το 1969, στην ηλικία των 64.

Ο Αντόρνο πίστευε ότι οι διανοούμενοι πρέπει να συνασπιστούν για να αλλάξουν την κοινωνία, και ήταν στενά συνδεδεμένος με το πρωτοποριακό Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών, το οποίο είχε ιδρυθεί και χρηματοδοτείτο από τον φίλο του Felix Weil (του οποίου ο πατέρας ήταν ένας εξαιρετικά επιτυχημένος επιχειρηματίας). Το Ινστιτούτο στόχευε στην ανάπτυξη μιας ψυχολογικής κατανόησης των προβλημάτων που ανακύπτουν στον σύγχρονο καπιταλισμό. Επικεντρώθηκε όχι τόσο στις σκληρές οικονομικές πτυχές της ζωής, όσο στον πολιτισμό και τη νοοτροπία του καπιταλισμού.

Ο Αντόρνο επέστησε την προσοχή σε τεις συγκεκριμένους τρόπους με τους οποίους ο καπιταλισμός μας διαφθείρει και μας υποβαθμίζει:

1. Ο ελεύθερος χρόνος γίνεται «τοξικός»

Παρά το γεγονός ότι ο Αντόρνο δεν παρέβλεψε θέματα όπως την εργατική νομοθεσία και την αναθεώρηση του φορολογικού συστήματος, πίστευε ότι ο πρωταρχικός στόχος για την προοδευτικούς φιλόσοφους έπρεπε να είναι η μελέτη του πώς η εργατική τάξη των αναπτυγμένων εθνών σκέφτεται και αισθάνεται – και ιδίως, τον τρόπο με τον οποίο περνούν τα βράδια και τα Σαββατοκύριακα τους.

Ο Αντόρνο είχε μια εξαιρετικά φιλόδοξη άποψη σχετικά με το ποιός θα πρέπει να είναι ο πραγματικός σκοπός του ελεύθερου χρόνου· δεν προορίζεται για χαλάρωση και απόλαυση. Υποστήριζε αντιθέτως ότι ο ελεύθερος χρόνος είχε έναν σημαντικό στόχο να επιτύχει: ο ελεύθερος χρόνος- και οι πολιτιστικές δραστηριότητες που θα μπορούσαμε να ασκήσουμε στα πλαίσιά του – είναι μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία για να επεκτείνουμε και να αναπτύξουμε τον εαυτό μας, να εξελιχθούμε με βάση τις καλύτερες πτυχές της φύσης μας και να αποκτήσουν τα εργαλεία με τα οποία θα αλλάξουμε την κοινωνία μας. Ο ελεύθερος χρόνος είναι μια περίοδος όπου θα μπορούσαμε να δούμε ορισμένες  ταινίες που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τις σχέσεις μας με μεγαλύτερη σαφήνεια, ή να διαβάσουμε βιβλία φιλοσοφίας και ιστορίας που θα μπορούσαν να μας δώσουν φρέσκιες οπτικές στην πολιτική, ή να ακούσουμε είδη μουσικής που θα μας δώσουν θάρρος να αναμορφώσουμε τον εαυτό μας και τη συλλογική ζωή.

Όμως, στο σύγχρονο κόσμο, ο Αντόρνο κατήγγειλε ότι ο ελεύθερος χρόνος είχε πέσει στα χέρια μιας πανταχού παρούσας και βαθιά κακόβουλης μηχανής ψυχαγωγίας που αποκαλούσε «βιομηχανία του πολιτισμού», η οποίο κατέλαβε την ίδια δαιμονοποιημένη θέση στη φιλοσοφία του όπως αντίστοιχη της θρησκείας στον Μαρξ. Σύγχρονες ταινίες, τηλεόραση, ραδιόφωνο, περιοδικά και τώρα τα social media, για τον Αντόρνο φαίνονται να είναι σχεδιασμένα για να μας κρατήσουν περισπασμένους, αδυνατώντας να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και χωρίς τη βούληση να αλλάξουμε την πολιτική πραγματικότητα. Πρόκειται για ένα νέο και καταστροφικά επικίνδυνο όπιο για τις μάζες.

Για παράδειγμα, οι ειδήσεις​​, ενώ φαινομενικά μας ενημερώνουν για ό,τι είναι «σημαντικό», υπάρχουν – κατά την άποψη του Adorno – απλά για να μας θρέψουν ένα μίγμα λάγνας ανοησίας και πολιτικών ιστοριών που εξανεμίζει κάθε δυνατότητα κατανόησης της ανοικτής φυλακής μέσα στην οποία υπάρχουμε. Οι δημοσιογράφοι θα αντιτείνουν αυτοδικαίως ότι μας προσφέρουν απλά «την αλήθεια»· ωστόσο οι ίδιοι είναι πάρα πολύ απασχολημένοι, πολύ φοβισμένοι από τα αφεντικά τους και πολύ απερίσκεπτοι ώστε να είναι σε οποιαδήποτε θέση να μας προσφέρουν πραγματικά ένα τέτοιο ελιξίριο. Οι ταινίες από την πλευρά τους εξάπτουν φόβους και επιθυμίες εντελώς αποκομμένες από τις πραγματικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε. Περνάμε δύο ώρες από τη ζωή μας παρακολουθώντας τις περιπέτειες μιας εξωγήινης εισβολής – ενώ οι πραγματικές συμφορές του κόσμου μας περνούν απαρατήρητες. Τα μουσεία εκθέτουν έργα τέχνης χωρίς να τους επιτρέπεται να μιλήσουν για τις ανάγκες και τις προσδοκίες του κοινού τους. Περιηγούμαστε σε galleries, σιωπηλά θαυμάζοντας τα αποκαλούμενα «αριστουργήματα», ενώ στην ιδιωτική μας πραγματικότητα δεν είμαστε σίγουροι τι πραγματικά σημαίνουν και γιατί θα πρέπει να μας ενδιαφέρουν. Η βιομηχανία της κουλτούρας θέλει να μας κρατήσει κάπως έτσι: περισπασμένους, εύκαμπτους, συγχυσμένους και εκφοβισμένους. Όσο για την ποπ μουσική, αυτή εστιάζει αδυσώπητα στα συναισθήματα σχετικά με την ρομαντική αγάπη, εγωιστικά προτείνοντάς μας ότι η ευτυχία μπορεί να έρθει μόνο συναντώντας ένα πολύ ξεχωριστό πρόσωπο, αντί να μας αφυπνίζει στις απολαύσεις της κοινότητας και μιας πιο ευρέως κατανεμημένης ανθρώπινης συμπάθειας.

Walt Disney © Time & Life Images / Getty

Ο Αντόρνο ήταν τόσο αυστηρός αναφορικά με την πολιτιστική παραγωγή της εποχής του γιατί πίστευε στις υψηλότερες δυνατότητες του πολιτισμού: αυτο δεν υπάρχει για να μας βοηθήσει να περάσει η ώρα, να εντυπωσιάσουμε τους γείτονες ή να μας ναρκώνει σε στιγμιαίο κέφι. Η ύπαρξή του δεν θα έπρεπε να στοχεύει σε τίποτα λιγότερο από τη χρήση του ως ένα θεραπευτικό εργαλείο για την επίτευξη παρηγοριάς, τη διορατικότητα και κοινωνικό μετασχηματισμό. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που οξυδερκώς περιέγραψε τον Walt Disney ως τον πιο επικίνδυνο άνθρωπο στην Αμερική.

2. Ο καπιταλισμός δεν μας πουλά τα πράγματα που πραγματικά χρειαζόμαστε

Λόγω του τεράστιου φάσματος των καταναλωτικών αγαθών που διατίθενται στο σύγχρονο καπιταλισμό, εμείς φυσικά υποθέσουμε πως οτιδήποτε θα μπορούσε ενδεχομένως να θέλουμε είναι διαθέσιμο. Το μόνο πρόβλημα, αν υπάρχει, είναι ότι δεν μπορούμε να τα ανταπεξέλθουμε οικονομικά.

Αλλά ο Αντόρνο επεσήμανε ότι οι πραγματικές ανάγκες μας θωρακίζονται προσεκτικά από τον εαυτό μας μέσω της καπιταλιστικής βιομηχανίας, έτσι ώστε να καταλήγουμε να ξεχνάμε τι είναι αυτό που πραγματικά χρειαζόμαστε και, αντιθέτως, να ενδυόμαστε τις επιθυμίες που κατασκευάζονται για μας από εταιρείες χωρίς κανένα ενδιαφέρον για την αληθινή ευημερία μας. Παρόλο που νομίζουμε ότι ζούμε σε έναν κόσμο αφθονίας, αυτά που πραγματικά χρειαζόμαστε – τρυφερότητα, κατανόηση, ηρεμία, γνώση – βρίσκονται οδυνηρά «εκτός στοκ» και εντελώς αποκομμένα από την οικονομία.

Αντ ‘αυτού, το εργαλείο μαζικής χειραγώγησης του καπιταλισμού, η διαφήμιση, εκμεταλλεύεται γνήσιες ανάγκες μας να μας πουλήσει αντικείμενα που θα μας αφήσει φτωχότερους και ψυχολογικά πιο εξαντλημένους. Μια διαφημιστική καταχώριση θα δείξει μια ομάδα φίλων να περπατά στην παραλία κουβεντιάζοντας φιλικά· ή μια οικογένεια να ευχαριστιέται ένα πικνίκ γελώντας θερμά μαζί. Το κάνει αυτό γιατί ξέρει ποθούμε την κοινότητα και τη σύνδεση. Όμως, η βιομηχανική οικονομία δεν έχει ως στόχο να μας βοηθήσει να αποκτήσουμε αυτά τα αγαθά· θα ήταν αντ’ αυτού προτιμητέο να μας κρατήσει μοναχικούς καταναλωτές. Έτσι, στο τέλος της διαφήμισης, θα παροτρυνθούμε να αγοράσουμε κάποιο ουίσκι 25-ετών-παλαίωσης ή ένα αυτοκίνητο τόσο ισχυρό, που σε κανένα δρόμος δεν θα μπορούσαμε ποτέ να οδηγήσουμε νόμιμα στην μέγιστη ταχύτητα!

3. Υπάρχουν πρωτο-φασίστες παντού

Ο Αντόρνο έγραφε στην αυγή της εποχής του ψυχολογικού ερωτηματολογίου. Αυτό ήταν ευρέως σε χρήση στις Ηνωμένες Πολιτείες, με σκοπό την αποτύπωση της στάση των καταναλωτών και της εμπορικής συμπεριφοράς.

Ο Αντόρνο, εμπνευσμένος από την υποβόσκουσα φύση του ερωτηματολογίου, και μαζί με τους συναδέλφους, αφιερώθηκε στο σχεδιασμό ενός ερωτηματολόγιου διαφορετικού είδους, σχεδιασμένο για να εντοπίσετε φασίστες – αντί για πιθανούς αγοραστές νέων απορρυπαντικών πλυντηρίων.

Το ερωτηματολόγιο ζητούσε στους ερωτώμενους να αξιολογήσουν το επίπεδο της συμφωνίας τους με δηλώσεις όπως:

  •  Η υπακοή και ο σεβασμός για την εξουσία είναι οι πιο σημαντικές αρετές που τα παιδιά πρέπει να μάθουν.
  • Ένα πρόσωπο που έχει κακή συμπεριφορά, συνήθειες και ανατροφή, δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι θα πρέπει να συγχρωτίζεται με αξιοπρεπείς ανθρώπους.
  • Αν οι άνθρωποι μιλούσαν λιγότερο και εργάζονταν περισσότερο, ο καθένας θα ήταν σε καλύτερη θέση.
  • Όταν ένα άτομο έχει ένα πρόβλημα ή ανησυχία, είναι καλύτερα γι ‘αυτόν να μην το σκέφτεται, αλλά να διατηρείται απασχολημένος με πιο χαρούμενα πράγματα.

Μετά από μια σειρά τέτοιων ερευνών, ο Αντόρνο αισθάνθηκε σίγουρος ότι θα είναι σε θέση να ανιχνεύσει τους φασίστες που πιθανώς πλανώνται στη νέα γενιά. Λαμβάνοντας υπόψη τα τραύματα που η Γερμανία είχε μόλις περάσει, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι εξεδήλωσε τέτοιο ενδιαφέρον για τον Adorno και το ερωτηματολόγιο του – καθώς και αυτό που αποκαλούσε «κλίμακα F» (“φασιστοκλίμακα”).

Όμως ένα πιο ευρέως εφαρμόσιμο δίδαγμα από το πείραμα του Adorno αφορά την ανάγκη να αλλάξει η πολιτική, όχι μόνο μέσω της νομοθεσίας και του δημόσιου διαλόγου, αλλά και από την ψυχολογία. Η ψυχολογία προηγείται της πολιτικής. Πολύ πριν κάποιος γίνει ρατσιστής, ομοφοβικός και αυταρχικός, είναι – όπως επιδέξια πρότεινε ο Αντόρνο – πολύ πιθανόν να υποφέρει από κάποιες ψυχολογικά αδυναμίες και ανωριμότητες, ο καλύτερος εντοπισμός και η αντιμετώπιση των οποίων αποτελεί καθήκον της κοινωνίας στο σύνολό της.

Ο Χίτλερ Στο Berghof © Time & Life Images / Getty

Αντί να αφήνονται τα προβλήματα να φουντώνουν τόσο πολύ ώστε τελικά να μην υπάρχει κανένας τρόπος για την αντιμετώπισή τους, εκτός από τη βία (που ασκείται από την αστυνομία ή το στρατό), θα πρέπει να μαθαίνουμε να κατανοούμε την ψυχολογία της καθημερινής τρέλας από τις πρώτες στιγμές. Ο Adorno και η ομάδα του έστειλε την κλίμακα-F σε κάθε σχολείο στη Δυτική Γερμανία. Ο Φρόιντ θα έπρεπε να ήταν σε θέση να φτάσει στον Χίτλερ πριν από τον Κόκκινο Στρατό και το Στρατηγό Patton. Η ψυχοθεραπεία δεν ήταν μια σπάνια, ιδιωτική πολυτέλεια της μεσαίας τάξης. Για τον Αντόρνο, θα έπρεπε δικαίως να λάβει τη θέση της στην εμπροσθοφυλακή του προοδευτικού κοινωνικού μετασχηματισμού.

Συμπέρασμα

Ο Αντόρνο ήταν ένας στοχαστής της αριστερής πτέρυγας που αναγνώρισε, πολύ ασυνήθιστα, ότι τα κύρια εμπόδια για την κοινωνική πρόοδο είναι πολιτιστικά και ψυχολογικά και όχι στενά πολιτικά και οικονομικά. Στην πραγματικότητα, έχουμε ήδη τα χρήματα, τους πόρους, το χρόνο και τις δεξιότητες για να διασφαλίσουμε ότι ο καθένας κοιμάται σε ένα ελκυστικό σπίτι, δεν καταστρέφει τον πλανήτη, έχει μια ικανοποιητική δουλειά και αισθάνεται ότι υποστηρίζεται από την κοινότητα. Ο λόγος για τον οποίο εξακολουθούμε να υποφέρουμε και να βλάπτουμε ο ένας τον άλλον είναι πρώτα απ ‘όλα, γιατί τα μυαλά μας είναι άρρωστα. Αυτή είναι η συνεχιζόμενη πρόκληση που προσφέρεται από το γοητευτικό και ήρεμα έξαλλο έργο του Theodor Adorno.

Πηγή: The philosopher’s mail
 Μετάφραση: Homo Hominus

Θεοί μεν γαρ μελλόντων, άνθρωποι δε γινομένων,
σοφοί δε προσιόντων αισθάνονται
Φιλόστρατος, Τα ες τον Τυανέα Απολλώνιον, VIII, 7.

Οι άνθρωποι γνωρίζουν τα γενόμενα.
Τα μέλλοντα γνωρίζουν οι θεοί,
πλήρεις και μόνοι κάτοχοι πάντων των φώτων.
Εκ των μελλόντων, οι σοφοί τα προσερχόμενα
αντιλαμβάνονται. Η ακοή

αυτών κάποτε εν ώραις σοβαρών σπουδών
ταράττεται. Η μυστικη βοή
τους έρχεται των πλησιαζόντων γεγονότων.
Και την προσέχουν ευλαβείς. Ενώ εις την οδών
έξω, ουδέν ακούουν οι λαοί.

Κ.Π. Καβάφης, 1915

Αν υποτεθεί ότι υπάρχει κάτι του οποίου η ύπαρξη καθ’ εαυτήν έχει απόλυτη αξία, κάτι που ως αυτοσκοπός μπορεί να είναι το θεμέλιο ορισμένων νόμων, τότε αυτό και μόνον αυτό θα είναι το θεμέλιο (…) του ηθικού νόμου.
ο άνθρωπος και γενικά κάθε έλλογο ον υπάρχει ως αυτοσκοπός… ο άνθρωπος πρέπει να θεωρείται πάντα συνάμα σαν σκοπός  σε όλες τις πράξεις του, είτε αυτές στρέφονται προς τον εαυτό του είτε προς άλλα έλλογα όντα.

Καντ,  Τα θεμέλια της μεταφυσικής των ηθών

Καθημερινή φιλοσοφία

Πόσο αναγκαίο είναι να επαναφέρουμε τη φιλοσοφία στην ανθρωπιστικά πρακτική της διάσταση;

Το ερώτημα αυτό εξετάζει το παρακάτω άρθρο του Philosopher’s Mail1, ενός οργανισμού εμπνευσμένου από τον σύγχρονο στοχαστή Alain de Botton με σκοπό την εισαγωγή της φιλοσοφικής σκέψης στην ανθρώπινη καθημερινότητα προς όφελος της ποιότητας διαβίωσης. Εξετάζοντας την περίπτωση της Miranda Kerr, ενός διάσημου τοπ μόντελ, η οποία στράφηκε στον βουδισμό προκειμένου να καλύψει τις υπαρξιακές ανάγκες της, ο αρθρογράφος παρατηρεί πως ο δυτικός πολιτισμός, παρόλο που είναι θεμελιωμένος σε ανθρωπιστικές αξίες και σκοπός του ήταν η διασφάλιση απαντήσεων στα υπαρξιακά ζητήματα του ανθρώπου, τα τελευταία χρόνια όλο και συχνότερα αποτυγχάνει να απαντήσει στις πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες, κάτι που στρέφει τους ανθρώπους στον οριενταλισμό2

Το πραγματικό ζήτημα εν προκειμένω δεν είναι ότι ο δυτικός πολιτισμός χάνει πιθανούς «οπαδούς» προς όφελος του πολιτισμού της ανατολής. Το «πρόβλημα» είναι ότι, από ένα βαθμό κι έπειτα, η (δυτική) φιλοσοφία έχει αποκοπεί στην πράξη από την καθημερινή υπαρξιακή αναπνοή του μέσου ανθρώπου. Κι αυτό είναι επικίνδυνο και θλιβερό συνάμα: μπορεί η δυτική φιλοσοφική σκέψη να συνεχίζει να παράγει αξιόλογο αποτέλεσμα στις υψηλές ιδέες, ποιά είναι όμως η αξία αυτού του αποτελέσματος όταν η καθημερινότητα του μέσου ανθρώπου είναι νοσηρή σε υπαρξιακό επίπεδο; Αυτό είναι ίσως το τίμημα της στροφής της νεότερης δυτικής φιλοσοφίας από τους αόριστους σκοπούς όπως η ευδαιμονία, στην πρακτική πολιτική σκέψη3 Η σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνική πραγματικότητα όμως αναδεικνύει αυτό το κενό που έχει δημιουργηθεί, ακριβώς λόγω της στροφής των υπαρξιακών αναζητήσεων του δυτικού ανθρώπου στον ανατολικό πολιτισμό.4

Miranda Kerr is astonishingly pretty, hugely successful as a model and very rich. She’s been named the sexiest woman alive. She’s also deeply interested in developing her mind. That means she’s into yoga, chanting, meditation and Japanese Buddhism. She recites Nam Myoho Renge Kyo twice a day – invoking the mystic law of the lotus flower which asserts that Miranda and the cosmos are two sides of the same coin.

Kerr has had some real difficulties with loneliness and loss. Her first boyfriend died in a car crash. A later lover turned out to be a crook. She married Orlando Bloom but it all fell apart pretty quickly. Her needs are real. And she’s turned for comfort and help to the East.

She might have looked elsewhere. She might have found that Plato or Tolstoy had things to teach her. Maybe she could have been touched by Bach or medieval architecture. It’s not as if the West doesn’t also have a deep and long engagement with the sorrows of life. But, like so many spiritually curious people, she didn’t end up engaging with its culture. Instead she joined the Soka Gakkai Buddhist cult.

Miranda is deeply sincere in her longing to be educated and instructed. She’s a tireless advocate of an analysed life.

So how has it happened that Western culture largely passed Miranda by. It’s not her fault. She needed something and the West wouldn’t give it to her. So she went elsewhere. And her decision tells us something hugely important about how the Western world handles – or more accurately, mishandles – its culture.

The philosophers at Sydney University wouldn’t help Miranda

Miranda was bothered that her life felt empty and pointless. But in her home town of Sydney, all the professors in the university’s humanities department were busy with other things. For example, the philosophy department (a natural place one might go to in search of wisdom and consolation) was trying to define ontological naturalism, situate Wittgenstein in his proper historical perspective, footnote a volume of late Heidegger and compare Plato’s Phaedrus with Aristotle’s Ethics. It’s not a bad way to spend the time, but it isn’t – arguably – very helpful to anyone with anything resembling a real problem.

Unfortunately, Sydney University is not unusual. It’s the same from New Zealand to New Mexico. Academic institutions have turned culture – which should help us to live and die well – into abstract scholarship.

Buddhist sects are not like this. They’re on a mission to help you to find your way through the challenges of existence.

They’re into Buddhism too

Miranda is not alone by any means. It would be extremely strange to hear at a middle-class dinner party that the person next to you had found solace in Hegel or Aristotle. And totally unsurprising to learn that they had been to Nepal and were entranced by its traditional wisdom.

Miranda was ready for guidance. She wanted someone to explain what you need to do to steer a path through life. And, because of certain deep prejudices against the idea of being useful, Western culture let her down.

‘Star’ academic philosopher Derek Parfit (you won’t have heard of him) in action: “An act is wrong if and only if, or just when, such acts are disallowed by some principle that is one of the principles whose being universal laws would make things go best, one of the only principles whose being universal laws everyone could rationally will… or a principle that no one could reasonably reject.”

Miranda’s rejection of the West is the West’s fault. She needed help and none was given. This isn’t just a problem for one very famous model, it’s a problem for all of us, in the East and in the West. We are missing out on a crucial resource.

The great figures of Western culture almost all wanted culture to function as an instrument for the pursuit of a wiser life: Socrates, Epicurus, Seneca, Montaigne, Schopenhauer, Nietzsche, Schiller, Tolstoy, Proust… all wanted culture to be not an object of academic study, but a living resource that could offer counsel and direction (for when a boyfriend had been killed) – much as the Eastern ‘wisdom tradition’ has always believed.

It’s time to return Western culture to its rightful ambitions, not in order to win out over the East, but in order to stand as its legitimate equal in the pursuit of a path to human flourishing.

  1. Western world fails Miranda Kerr, The Philosopher’s Mail, 15 Μαρτίου 2014 []
  2. Στροφή προς τις κοσμοθεωρίες ή θρησκείες της ανατολής. Η κίνηση αυτή ξεκίνησε στην πρώιμη νεώτερη περίοδο (περ 17ο αι), κορυφώθηκε όμως κατά τον ρομαντικό 18-19ο αι, περιβάλλοντας τον -τότε νέο για τους δυτικούς- ανατολικό πολιτισμό σε ένα πέπλο εξωτισμού. []
  3. Βλ. σχετικά Hegel, G. F. W., Ο λόγος στην ιστορία – Εισαγωγή στη φιλοσοφία της ιστορίας, μτφρ. – προλεγόμενα – ερμηνευτικά σχόλια Π. Θανασάς, Μεταίχμιο, Αθήνα, 2005. Εξετάζοντας ποιό είναι το βέλτιστο πολίτευμα, δηλαδή με ποιά θέσμιση και οργάνωση, με ποιούς μηχανισμούς της κρατικής εξουσίας επιτυγχάνεται ασφαλέστερα ο σκοπός του κράτους, ο Χέγκελ μεταθέτει το βάρος του ερωτήματος στο τι είναι ο σκοπός του κράτους. Συμπεραίνει πως οι αφηρημένοι σκοποί (όπως η ευδαιμονία) οδηγούν σε ιδεώδη κρατικής διακυβέρνησης, τα οποία όμως απέχουν από την πραγματικότητα (σσ 153 – 154). Η σύγχρονη πολιτική φιλοσοφική σκέψη απέρριψε την επικούρεια ευδαιμονία από την κοινωνία ως ανεδαφική. []
  4. Είναι ίσως οξύμωρο ότι βασιζόμενη στον Χέγκελ πολιτική φιλοσοφική σκέψη που τελικά επικράτησε, θεωρούσε τον ανατολικό πολιτισμό χαμηλότερης αξίας (από πολιτική σκοπιά) σε σχέση με τον δυτικό! Βλ. σχετικά Hegel, ό.π. []

Τέχνη και φιλοσοφία: η προσέγγιση του Πλάτωνα

Ο Πλάτωνας (περ. 427 – 347 π.Χ.) τοποθετεί τους διαλόγους της Πολιτείας σε μια περίοδο (τέλη 5ου αι. π.Χ.) κατά την οποία ήταν γενικευμένη μία σκεπτικιστική αντιμετώπιση των Αθηναϊκών πολιτικών και ηθικών παραδόσεων. Την τάση αυτή εξέφραζαν οι σοφιστές, επαγγελματίες δάσκαλοι και «διανοούμενοι», οι οποίοι διατείνονταν ότι δίδασκαν την επιτυχία του ανθρώπου στη ζωή. Υπό αυτή την οπτική, τα ζητήματα ηθικών αξιών είναι σχετικά.1

Για τον Πλάτωνα ο αξιακός σχετικισμός είναι επικίνδυνος διότι μπορεί να οδηγήσει στο μηδενισμό. Ο στοχασμός του προσπαθεί να δείξει πως η αρετή είναι αυθύπαρκτη και ο άνθρωπος έχει αντικειμενικό συμφέρον να την κατέχει.2 Επιδίωξή του είναι η διαβίωση βάσει σταθερών αξιών. Διερευνώντας το «πώς είναι ο δίκαιος άνθρωπος», καταλήγει στη δόμηση της ιδεώδους δίκαιης Πολιτείας, από την οποία εξορίζει την Ποίηση.

Στην παρούσα δημοσίευση θα προσπαθήσουμε να εξετάσουμε την κριτική του Πλάτωνα στην ποίηση και τις προεκτάσεις που εγείρονται στην αξιακή δόμηση του ανθρώπινου βίου. Προς τον σκοπό αυτό αρχικά θα σκιαγραφήσουμε τις γνωσιολογικές, ηθικές και πολιτικές πλευρές τις πλατωνικής φιλοσοφίας. Έπειτα θα αποδώσουμε τα σημεία στα οποία εστιάζεται η πλατωνική κριτική στην ποίηση και τις ερμηνείες που οι μελετητές αποδίδουν. Τέλος, θα προσπαθήσουμε να διακρίνουμε αν όντως φιλοσοφία και τέχνη είναι ασύμβατες.

 

Ηθική

Η πλατωνική ηθική στοχεύει στην ευδαιμονία του ανθρώπου, η οποία επιτυγχάνεται με την κατάκτηση του αγαθού βίου δια της καλλιέργειας της αρετής. Πρωτεύουσες αρετές θεωρούνται η σοφία, η ανδρεία, η σωφροσύνη, η δικαιοσύνη και συνθετικά στοιχεία της ευδαιμονίας το μέτρο, το ωραίο και η αλήθεια.3 Η πλατωνική ηθική ταυτίζεται με την αισθητική, αφού σκοπεύει στη διάπλαση ανθρώπων που ελκύονται από το καλό και αποστρέφονται το κακό.4

Ο Πλάτωνας διακρίνει τρία μέρη στην ψυχή. Το επιθυμητικόν, το λιγότερο ευγενές, σχετίζεται με την ικανοποίηση των επιθυμιών και βιολογικών αναγκών. Το θυμοειδές, στη μέση της ιεραρχίας, σχετίζεται με τα συναισθήματα, την τιμή, τη δόξα και την ανδρεία. Τέλος το λογιστικόν, αποτελεί το ανώτερο μέρος της ψυχής, σχετίζεται με τη νόηση και συνεπώς βοηθά στην κατάκτηση της γνώσης. Δεδομένου πως το κάθε μέρος στοχεύει σε διαφορετική λειτουργία για να επιτευχθεί αρμονία θα πρέπει το ευγενέστερο μέρος, το νοητικόν, να συντονίζει τα υπόλοιπα, δίνοντας σε καθένα αυτό που του αξίζει. Ο δίκαιος άνθρωπος είναι αυτός που έχει ψυχική αρμονία.5

Ο Πλάτωνας θεωρεί πως κανείς δεν πράττει αρνητικά εις γνώση του. Η γνώση του αληθούς εξασφαλίζει το ηθικό περιεχόμενο των πράξεων και επομένως αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την επίτευξη της ευδαιμονίας.6

 

Γνωσιολογία

Ο Πλάτων διακρίνει δύο περιοχές του υπαρκτού κόσμου, αυτή των αισθήσεων και αυτή των Ιδεών.7 Συνεπώς, εντοπίζει δύο δρόμους προς τη γνώση, με τη χρήση των αισθήσεων και της νόησης.

Η αισθητηριακή γνώση τοποθετείται στο πρώτο, χαμηλότερο επίπεδο. Αυτό διότι, αν και οι αισθήσεις μας παρουσιάζουν τον κόσμο όπως ακριβώς είναι, εντούτοις ο κόσμος εκτείνεται πέρα από το αισθητό τμήμα της πραγματικότητας. Μάλιστα, η εμπειρία μας δείχνει πως τα ομοιοειδή αισθητά αντικείμενα δεν εκπληρώνουν στον ίδιο βαθμό όλες τις ιδιότητές τους. Κανένα δέντρο δεν είναι απολύτως όμοιο με κάποιο άλλο και η προσπάθεια ορισμού του είδους του «δέντρου», θα οδηγηθεί στο συμπέρασμα πως τα διάφορα χαρακτηριστικά δεν απαντώνται στον ίδιο βαθμό σε όλα τα δέντρα. Ο Πλάτωνας θεωρεί πως τα αντικείμενα του αισθητού κόσμου αποτελούν επιμέρους περιπτώσεις εμφάνισης, μιμήσεις, των ιδιοτήτων που πηγάζουν από τις Ιδέες.8

Οι Ιδέες είναι οι φορείς των απόλυτων ειδών. Κάθε υπαρκτό αντικείμενο τις μιμείται καθώς πραγματώνει τις ιδιότητές τους. Κανένας κύκλος δεν είναι τέλειος, αλλά είναι κύκλος στο βαθμό που πραγματώνει το πρότυπο που εκφράζει η Ιδέα του κύκλου. Ανώτατη Ιδέα αποτελεί το Αγαθόν, η κατάκτηση του οποίου αποτελεί φιλοσοφικό σκοπό.9

Η συνειδητοποίηση του πεπερασμένου της αισθητηριακής εμπειρίας κατευθύνει την αναζήτησή μας για γνώση στον στοχασμό, δια του οποίου ανακαλύπτουμε τις Ιδέες.10 Ο Πλάτωνας μάλιστα εντοπίζει και ένα ιδιάζον συναισθηματικό στοιχείο στην έλξη του ανθρώπου από το πνευματικό, καθώς αναφέρει πως οι Ιδέες προσεγγίζονται «δια του ερωτεύεσθαι».11 Αυτό δεν σημαίνει πως οι Ιδέες είναι θεωρητικά κατασκευάσματα, αντιθέτως υπάρχουν πράγματι.12 Ο Πλάτωνας όμως θεωρεί πως η απλή αντίληψη των πραγμάτων ενέχει μία παθητικότητα και δεν συνιστά γνώση παρά γνώμη. Προτάσσει την ενεργητική σκέψη για τη δόμηση ενός εξηγητικού σχήματος, το οποίο αποτελεί επισταμένη γνώση.13

Οι πλατωνικές γνωσιολογικές απόψεις παρουσιάζονται αλληγορικά στις εικόνες του Ήλιου, της Γραμμής και του Σπηλαίου, οι οποίες ταξινομούν ιεραρχικά τη γνώση και περιγράφουν την πορεία του ανθρώπου προς αυτή. Συγκεκριμένα, ο Πλάτωνας αντιστοιχίζει τη θέση του ήλιου στον ορατό κόσμο με τη θέση του Αγαθού στον νοητό κόσμο. Όπως ο ήλιος φωτίζει τα αντικείμενα και μέσω αυτού τα βλέπουμε, έτσι και το Αγαθό φανερώνει τις Ιδέες, στο νου μας. Προκύπτει έτσι μία συσχέτιση γνωσιολογίας και ηθικής αφού η αγαθότητα, ως υπέρτατη αξία, είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την γνώση.14

Ανάλογα με το βαθμό εγγύτητάς τους προς την αλήθεια, ο Πλάτων ταξινομεί τα διάφορα είδη γνώσης στην εικόνα της Γραμμής. Θεωρεί μία γραμμή διαιρεμένη σε τέσσερα άνισα τμήματα, καθένα από τα οποία αντιστοιχεί σε μία μορφή γνώσης. Το κατώτερο τμήμα περιέχει είδωλα των αισθητών αντικειμένων, κατάσταση που γνωσιολογικά αντιστοιχεί στην εικασία. Το επόμενο τμήμα περιέχει τα πρωτότυπα των εικόνων του προηγούμενου, δηλαδή τα όντα του αισθητού κόσμου. Η γνώση αυτού του επιπέδου καλείται πίστη. Το τρίτο τμήμα αντιστοιχεί γνωσιολογικά στη διάνοια και περιλαμβάνει εικόνες των Ιδεών. Στο ανώτατο επίπεδο περιλαμβάνονται οι Ιδέες και αντιστοιχεί στην κατάσταση της νόησις. Από την εικόνα της Γραμμής προκύπτει η ιδιαίτερη σημασία που δίνει ο Πλάτωνας στη σχέση πρωτότυπου γνωσιολογικού φορέα και απεικάσματος (αντιγράφου), καίριο σημείο της κριτικής του στην Ποίηση. Η γνώση έχει μεγαλύτερη αξία όσο πλησιάζει στις Ιδέες και όταν προέρχεται όχι από είδωλα, αλλά απευθείας από το αντικείμενο της γνώσης.15

Στην εικόνα του Σπηλαίου ο Πλάτωνας περιγράφει ένα σπήλαιο στο βάθος του οποίου βρίσκονται άνθρωποι δεσμώτες, ανίκανοι να κινηθούν ή να γυρίσουν τα κεφάλια τους, με το βλέμμα τους στραμμένο στο τοίχωμα μπροστά τους. Ψηλότερα πίσω τους καίει μια φωτιά, η μοναδική πηγή φωτός εντός του σπηλαίου. Μεταξύ δεσμωτών και φωτιάς υπάρχει ένα τοιχίο, πάνω στο οποίο κάποιοι κινούν αντικείμενα. Οι σκιές των αντικειμένων αυτών είναι το μόνο που μπορούν να δουν οι δεσμώτες.

Κατά τον Πλάτωνα, οι δεσμώτες είναι «όμοιοι με εμάς». Η γνώση τους εξαντλείται στις σκιές των αντικειμένων, τις οποίες εκλαμβάνουν ως την καθαυτό πραγματικότητα. Κάποτε μερικοί δεσμώτες απελευθερώνονται και στρέφουν το βλέμμα τους στα ομοιώματα που κινούνται επάνω στο τοιχίο. Αντιλαμβάνονται τότε πως οι σκιές δεν είναι το μοναδικό υπαρκτό ον. Κάποιοι δεν αντεπεξέρχονται σε αυτή τη δραματική αποκαθήλωση του κοσμοειδώλου τους και επιστρέφουν στα δεσμά τους. Οι υπόλοιποι όμως, συνεχίζοντας το κοπιαστικό γνωστικό ταξίδι, ίσως καταφέρουν κάποτε να βγουν από το σπήλαιο, στο φως του ήλιου. Αρχικά θαμπωμένοι από το έντονο φως δεν αντέχουν να κοιτάξουν τα αντικείμενα του κόσμου παρά μόνο ως είδωλα σε καθρέφτη. Όσο όμως η όρασή τους εξασκείται, ίσως καταφέρουν να κοιτάξουν μέχρι και τον ίδιο τον ήλιο.16

Ο Πλάτων αποδίδει τον φιλοσοφικό στοχασμό ως προσπάθεια απελευθέρωσης από τα δεσμά του «κοινού νου». Διαχωρίζει τον κόσμο σε αισθητό, εντός του σπηλαίου, όπου βρίσκονται τα αισθητά αντικείμενα και οι σκιές / είδωλά τους και σε νοητό, εκτός του σπηλαίου, όπου βρίσκονται οι Ιδέες φωτιζόμενες από το Αγαθό. Παρουσιάζει την κατάκτηση της αληθούς γνώσης σαν ανάβαση από το σκοτάδι στο φως, με τρόπο που φανερώνει την αποδοχή των Ιδεών ως ανώτερης αξίας πραγματικότητα.17

 

Πολιτική

Η πολιτική του Πλάτωνα στοχεύει στην πραγμάτωση της ηθικής του, υπό τις προϋποθέσεις που θέτει η γνωσιολογία του. Ο φιλόσοφος για τον Πλάτωνα στοχεύει στην κατάκτηση της γνώσης των υπεραισθητών Ιδεών, ωστόσο δεν απαρνείται τα πρακτικά οφέλη της φιλοσοφίας του.18 Σκοπός του λοιπόν στην Πολιτεία, είναι η δόμηση μιας ιδεωδώς δίκαιης κοινωνίας.

Βάση της συγκρότησης της Πολιτείας είναι η ενότητα των πολιτών, υπό την προϋπόθεση όμως της εξειδίκευσης του καθενός σε συγκεκριμένο έργο. Ο Πλάτωνας προβάλει το τριαδικό ψυχολογικό του σχήμα στην κοινωνία και διακρίνει τους πολίτες σε παραγωγούς, φύλακες και κυβερνήτες. Κάθε τάξη είναι επιφορτισμένη με έναν εξειδικευμένο ρόλο και διέπεται από μία αρετή: οι παραγωγοί παράγουν τα αναγκαία για την επιβίωση της Πολιτείας και οφείλουν να είναι σώφρονες, οι φύλακες διασφαλίζουν την υπεράσπιση από εχθρούς και οφείλουν να είναι ανδρείοι και οι κυβερνήτες είναι υπεύθυνοι για τη διακυβέρνηση της Πολιτείας και διακρίνονται από σοφία. Η δικαιοσύνη λοιπόν διέπει την Πολιτεία εφόσον κάθε τάξη προσφέρει την αρετή που τη διακρίνει και συμμετέχει στον βαθμό που της αναλογεί.19

Η ταξική τοποθέτηση των ατόμων είναι αμετάκλητη και γίνεται με βάση την επίδοση του καθενός στην προσανατολισμένη στα μαθηματικά εκπαίδευση. Με τον τρόπο αυτό ο Πλάτων προσπαθεί να διασφαλίσει ότι το κάθε άτομο θα ενταχθεί στην τάξη, και άρα θα επιφορτιστεί με τον ρόλο, που του αρμόζει καλύτερα με βάση προς ποιό στοιχείο της ψυχής του προσανατολίζει τη διανοητική του ικανότητα. Οι παραγωγοί έχουν στραμμένη τη νόησή τους στο επιθυμητικόν και είναι αυτοί που εγκαταλείπουν πρώτοι την εκπαίδευση. Οι φύλακες έχουν πιο ανεπτυγμένο θυμοειδές και συνεχίζουν την εκπαίδευση περισσότερο. Τέλος, οι βασιλείς, αποτελούνται από φύλακες που έχουν πιο ανεπτυγμένο το λογιστικόν και συνεχίζουν στην ανώτατη εκπαίδευση, με σκοπό την κατάκτηση της αληθούς γνώσης.20

Ο Πλάτωνας λοιπόν θεωρεί πως πρέπει να κατέχουν την εξουσία αυτοί που βρίσκονται εγγύτερα στην αληθινή γνώση. Γι’ αυτό η εκπαίδευση στην Πολιτεία στοχεύει στην καλλιέργεια ήθους δια της γνώσης. Υπό αυτή την οπτική γίνεται κατανοητή η κριτική του Πλάτωνα στην ποίηση.

 

Κριτική στην Ποίηση

Ο Πλάτωνας ασκεί κριτική στην ποίηση για λόγους γνωσιολογικούς, ηθικούς, και πολιτικούς. Αν και αρχικά αναφέρεται κυρίως στην επική ποίηση, την παραλληλίζει με τη ζωγραφική και καταλήγει να αποδομεί την τέχνη γενικότερα.

Ο καλλιτέχνης για τον Πλάτωνα καταπιάνεται με την αναπαράσταση αντικειμένων του αισθητού κόσμου (597e), τα οποία όμως αποτελούν μιμήσεις των Ιδεών. Συνεπώς, ο καλλιτέχνης στο έργο του αναπαριστά μια μίμηση, όπως το είδωλο του καθρέφτη αναπαριστά τον κόσμο (596e10, 598ab). Αυτή η μίμηση μιμήσεως βρίσκεται δύο επίπεδα πιο χαμηλά από την αληθινή γνώση των Ιδεών (599), επομένως έχει χαμηλή γνωσιολογική αξία. Μάλιστα, ο καλλιτέχνης δεν κατέχει ο ίδιος γνώση για αυτό που μιμείται, αφού δεν κατασκευάζει κάτι όπως ο τεχνίτης, αλλά απλώς μιμείται φαινομενικά τα αντικείμενα (598b-c, 601e).

Επιπλέον, το έργο τέχνης είναι και ηθικά κατακριτέο για τον Πλάτωνα, στο βαθμό που καλλιεργεί αρνητικά ηθικά πρότυπα. Η παρουσίαση των θεών με αρνητική χροιά ή η εμφάνιση των ανθρώπων ως έρμαια των παθών τους εντάσσονται στην κριτική αυτή. Δεδομένου μάλιστα πως η τέχνη στοχεύει στη «συγκίνηση»21 την καθιστά όχι μόνο ευτελή αλλά και επικίνδυνη, καθόσον διεγείρει το επιθυμητικόν εναντίον του λογιστικού (603a10, 605c – 606d), διαταράσσοντας την ψυχική ισορροπία που οδηγεί στη δικαιοσύνη.

Συνεπώς, ο Πλάτωνας θεωρεί πως η τέχνη όχι μόνο δε συμβάλλει στην προσέγγιση της αληθινής γνώσης και στη διαμόρφωση του σωστού ήθους, αλλά αποτελεί κίνδυνο για το άτομο και την κοινωνία. Την εξορίζει λοιπόν από την Πολιτεία (595a5, 605b-c), αφήνοντας ωστόσο ανοιχτό ένα ενδεχόμενο αποδοχής ορισμένων στρατευμένων μορφών τέχνης (606e), ή και αναθεώρησης της άποψής του αν κάποιος ποιητής του παρουσιάσει έναν συγκροτημένο αντίλογο (607e).

Διάφορες ερμηνείες έχουν προταθεί από τους μελετητές ως προς την ανάγνωση της κριτικής του Πλάτωνα στην ποίηση. Η Annas εντοπίζει αντίφαση τόσο στις απόψεις του Πλάτωνα για την τέχνη μεταξύ τρίτου και δέκατου βιβλίου της Πολιτείας όσο και στο συμπέρασμά του πως η τέχνη είναι ταυτοχρόνως ασήμαντη κι επικίνδυνη.22 Διατείνεται δε πως ο παραλληλισμός της ποίησης με τη ζωγραφική γεννά υποκειμενική επιχειρηματολογία, η οποία δεν μπορεί να επεκταθεί σε όλη την τέχνη.23 Στο ίδιο πλαίσιο κινείται και η σκέψη του Νεχαμά.24

Αντιθέτως, ο Halliwell δεν θεωρεί αντιφατική την προσέγγιση των δύο βιβλίων, αλλά συμπληρωματική και δυναμική. Η Ελένη Μπεζέ ισχυρίζεται επιπλέον πως η κριτική του Πλάτωνα στην τέχνη εξυπηρετεί το επιχείρημά του περί δικαιοσύνης, καθώς αποτυπώνει την έμφαση που ο ίδιος δίνει στη γνώση του είναι και όχι στην αποδοχή του φαίνεσθαι.25 Ο Πρώιμος επίσης διαφωνεί με την Annas, υποστηρίζοντας πως η τέχνη μπορεί να είναι ασήμαντη και επικίνδυνη ταυτόχρονα, στην περίπτωση που, ως ασήμαντη αξία, καταστεί παράδειγμα.26 Καταλήγει πως σκοπός του Πλάτωνα είναι να αναδείξει δύο διαφορετικούς τρόπους αυτοκατανόησης του ανθρώπου, έναν μέσω της λογικής και έναν μέσω της καλλιτεχνικής αναπαράστασης.27

 

Επίλογος

Η «αντιπαράθεση» τέχνης και φιλοσοφίας (607b) έχει μακρά και ενδιαφέρουσα ιστορία. Και σε πείσμα των απόλυτων υποστηρικτών της μίας ή της άλλης πλευράς, και οι δύο διαχρονικά επιβιώνουν και κατά καιρούς μας χαρίζουν εξαιρετικά επιτεύγματα. Ανεξάρτητα από το γεγονός πως ο Πλάτωνας επιλέγει να προτάξει τη φιλοσοφική σκέψη έναντι της τέχνης, η κριτική του είναι σημαντική ακριβώς επειδή μας ωθεί να αναλογιστούμε την αξία και τη σημαντικότητα των δύο αυτών ανθρώπινων δρόμων προς την αυτογνωσία και την ευδαιμονία.

Αναμφισβήτητα, η κριτική του Πλάτωνα είναι δικαιολογημένη στο βαθμό που αφορά στην αισθητικά ευτελή μαζική κουλτούρα. Όπως κάποιος που κατοικεί σε σκουπιδότοπο συνηθίζει να αναγνωρίζει τα απορρίμματα ως φυσιολογική πραγματικότητα, η αστόχαστη τέχνη λειτουργεί όχι απλώς εναντίον της αισθητικής και διανοητικής εξέλιξης, αλλά χτίζει μεμπτά ηθικά πρότυπα.28 Υπάρχουν ενδείξεις ότι ο Πλάτωνας όντως αναφέρεται στην τέχνη υπό αυτή την έννοια (595b5, 601b10, 604c-d, 604e5).29 Προβληματίζεται από τις ηθικές επιπτώσεις της εύπεπτης διέγερσης του μαζικού συναισθήματος και προτείνει την διαχείρισή του στο πλαίσιο μιας εκπαιδευτικής διαδικασίας όπου επικρατεί το λογικό.

Το πρόβλημα ωστόσο δημιουργείται όταν επεκτείνουμε ακρίτως αυτή την ανάγνωση στον πλήρη εκτοπισμό κάθε τέχνης. Η εξέλιξη τέχνης και φιλοσοφίας έδειξε πως οι δρόμοι που αμφότερες προτείνουν προς την ευδαιμονία δεν είναι αμοιβαίως αποκλειόμενοι, αλλά μάλλον συνεπικουρούμενοι.30 Η τέχνη έχει και στοχαστική διάσταση, η δε φιλοσοφία και ποιητική.31 Αν η αυστηρότητα του Πλάτωνα απέναντι στην τέχνη υπερβαίνει την προβοκατόρικη διάθεσή του32 και είναι κυριολεκτική, τότε δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε μαζί του στην εξορία κάθε τέχνης. Διότι στην περίπτωση αυτή οδηγούμαστε σε μία ηθική θεμελίωση που αγνοεί το συναίσθημα ως εγγενές χαρακτηριστικό του ανθρώπου, όπως τα δύο του πόδια ή η λογική του. Εφόσον ο άνθρωπος είναι αυτός που θέτει το ερώτημα, τι αξία έχει μια απάντηση που δεν τον περιλαμβάνει στην ολότητά του;

 

Βιβλιογραφία

  • Annas, J., Εισαγωγή στην Πολιτεία του Πλάτωνα, Εκδ. Καλέντης, Αθήνα, 2006.
  • Armstrong, J., de Botton, A., Art as therapy, Εκδ. Phaidon Press, London, 2013.
  • de Botton, A., Η παρηγορία της φιλοσοφίας, Εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 42010.
  • Κωνσταντίνος Πρώιμος, «Ο καθρέφτης και το μέτρο: μεταφυσικές και ηθικές διαστάσεις της πλατωνικής κριτικής των τεχνών στο 10ο βιβλίο της Πολιτείας» στο Γιώργος Ζωγραφίδης – Γιάννης Κουγιουμτζάκης (επιμ.) Αισθητική και Τέχνη. Διεπιστημονικές προσεγγίσεις στη μνήμη Παναγιώτη και Έφης Μιχελή, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2008.
  • Μανιάτης, Γ., Φιλοσοφία στην Ευρώπη – Σύντομη Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, Ε.Α.Π., Πάτρα, 2008.
  • «Παράλληλα Κείμενα» για τη Θεματική Ενότητα ΕΠΟ 22, Ε.Α.Π., Πάτρα, 2006.
  • Πλάτων, Πολιτεία, μτφ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Εκδ. Πόλις, Αθήνα, 2002.
  • Ραφαηλίδης, Β., Στοιχειώδης αισθητική, Εκδ. του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα, 1992.

Οφείλω θερμές ευχαριστίες στον κ Alain de Botton, για την καλοσύνη του να συζητήσει μαζί μου πτυχές του έργου του που σχετίζονται με την παρούσα ανάρτηση.

  1. Julia Annas, Εισαγωγή στην Πολιτεία του Πλάτωνα, Εκδ. Καλέντης, Αθήνα, 2006, σσ. 16 – 17. []
  2. Στο ίδιο, σ. 7. []
  3. Γεώργιος Μανιάτης, Φιλοσοφία στην Ευρώπη – Σύντομη Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, Ε.Α.Π., Πάτρα, 2008, σσ 35 – 36. []
  4. Annas, ό.π., σσ 109 – 110. Κατά τον Ραφαηλίδη μάλιστα, ο Πλάτωνας είναι στο σημείο αυτό πρόδρομος του Νίτσε που θεωρούσε πως «η αισθητική είναι η ηθική του μέλλοντος», Βασίλης Ραφαηλίδης, Στοιχειώδης αισθητική, Εκδ. του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα, 1992., σσ 17 – 18. []
  5. Annas, ό.π., σσ 161 – 195 και «Παράλληλα Κείμενα» για τη Θεματική Ενότητα ΕΠΟ 22, Ε.Α.Π., Πάτρα, 2006, σσ 149 – 150 και Μανιάτης, ό.π., σσ 34 και 36. []
  6. Μανιάτης, ό.π., σ. 35 και «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σ. 131 – 132 []
  7. Μανιάτης, ό.π., σ. 32 []
  8. Μανιάτης, ό.π., σ. 32 και Annas, ό.π., σ. 278 και 282 και 302 – 303. []
  9. Μανιάτης, ό.π., σ. 32 και «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σ. 146. []
  10. Annas, ό.π., σ. 282 και «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σ. 145. []
  11. Μανιάτης, ό.π., σ. 32 και 35 και «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σσ 135 – 137. []
  12. Annas, ό.π., σ. 305 και ΕΛΠ 141 []
  13. Annas, ό.π., σσ 11 και 179 και 305 και Μανιάτης, ό.π., σ. 32 και «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σσ 137 – 139. []
  14. Annas, ό.π., σσ 309 – 310. []
  15. Μανιάτης, ό.π., σ. 33 και Annas, ό.π., σσ 312 – 314. []
  16. Μανιάτης, ό.π., σσ 33 – 34 και Annas, ό.π., σσ 317 – 318. []
  17. Annas, ό.π., σ. 325. []
  18. «Θεωρησιακός» και «πρακτικός» φιλόσοφος, στο ίδιο, σσ 15 και 330 – 331. []
  19. Annas, ό.π., σσ 97 – 99 και 135 – 136 και Μανιάτης, ό.π., σ. 36 και «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σσ 150 – 151 και 154. []
  20. «Παράλληλα Κείμενα», ό.π., σσ 151 – 152. []
  21. «Συγκίνηση» με την έννοια της συναισθηματικής ταύτισης θεατή – καλλιτέχνη. []
  22. Annas, ό.π., σσ 423 – 424. []
  23. Στο ίδιο, σ. 421. []
  24. Κωνσταντίνος Πρώιμος, «Ο καθρέφτης και το μέτρο: μεταφυσικές και ηθικές διαστάσεις της πλατωνικής κριτικής των τεχνών στο 10ο βιβλίο της Πολιτείας» στο Γιώργος Ζωγραφίδης – Γιάννης Κουγιουμτζάκης (επιμ.) Αισθητική και Τέχνη. Διεπιστημονικές προσεγγίσεις στη μνήμη Παναγιώτη και Έφης Μιχελή, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 2008, σσ 274 – 275. []
  25. Στο ίδιο, σσ 275 – 276. []
  26. Στο ίδιο, σσ 277. []
  27. Μέσω του «μέτρου ή του καθρέφτη», όπως εύσχημα υποστηρίζει, στο ίδιο, σσ 277 – 278. []
  28. «Υπάρχει κάτι το αποβλακωτικό στην αστόχαστη τέχνη, κάτι που επιτείνει και ενδυναμώνει την προϋπάρχουσα βλακεία», Ραφαηλίδης,, ό.π., σ. 18. Επιπλέον, ας αναλογιστούμε την επικρατούσα στη χώρα μας αισθητική τα τελευταία χρόνια, συναρτήσει της ευκολίας με την οποία στις μέρες μας η κοινωνία ενστερνίζεται ακραίες ολοκληρωτικές απόψεις. []
  29. Δεδομένης μάλιστα της μαζικής απήχησης που είχε η τέχνη και ειδικά τα ομηρικά έπη και η τραγωδία στην Αθήνα της εποχής. []
  30. Ο Ραφαηλίδης αναφέρει ως είδος συγκερασμού τέχνης – φιλοσοφίας το στοχαστικό μυθιστόρημα, Ραφαηλίδης,, ό.π., σ. 18. Επιπλέον, το έργο του Alain de Botton αναδεικνύει τη σημασία τόσο της φιλοσοφίας όσο και της τέχνης στην κατάκτηση της καθημερινής ευδαιμονίας, βλ. σχετ. τα Alain de Botton, Η παρηγορία της φιλοσοφίας, Εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 42010 και Alain de Botton – John Armstrong, Art as therapy, Εκδ. Phaidon Press, London, 2013. []
  31. Ένα εύσχημο παράδειγμα αυτής της περίπτωσης μας δίνει ο ίδιος ο Πλάτωνας, με την εικόνα του Σπηλαίου. Μια ιδιαίτερα ποιητική και με συναισθηματική χροιά αφήγηση, εκφράζει τον βαθύ στοχασμό ενός φιλοσόφου. []
  32. Annas, ό.π., 10. []