Monthly Archives: January 2015

Το Δόγμα του Σοκ – Μια ανάγνωση

Είναι το Δόγμα του Σοκ της Ναόμι Κλάιν1  μια συνομωσιολογική ανάγνωση της ιστορίας του νεοφιλελευθερισμού;

Προσωπικά δεν ειμαι υπερμαχος των θεωριων συνωμοσιας, με την εννοια οτι δεν προκυπτει απο πουθενα οτι αυτες καθοριζουν την ιστορικη πραγματικοτητα (αυτο δε σημαινει βεβαια οτι δεν υπαρχουν κυκλοι γυρω απο τις εξουσιες οι οποιοι προσπαθουν να δρασουν με τετοιον τροπο).

Ωστοσο η Κλαιν δεν διατυπωνει μια αναλυση ιστοριων συνομωσιας. Με αναλυση ιστορικων παραδειγματων αποτομης προσαρμογης κοινωνιων στον νεοφιλελευθερισμο, καταληγει στο οτι η παραδοχή του Φριντμαν, ό,τι οι θέσεις του απαιτούν για την εφαρμογή τους αυταρχικά καθεστώτα ή περιστολή των δημοκρατικών ελευθεριών,  δεν ειναι απλως μια ακραια ακαδημαϊκη διατυπωση, αλλα ενα δογμα το οποιο κατα καιρους εχει εφαρμοστει στην πράξη απο τους υποστηρικτες του νεοφιλελευθερισμου.

Αυτο από μόνο του δεν ειναι ουτε καμια ριζοσπαστικη διαπιστωση, ουτε και κατι παραλογο: καθε δογμα για να επιβληθει θα χρησιμοποιησει ολα τα μεσα που ειναι συμβατα με τις επιταγες του. Οταν ενα συστημα λοιπον οπως ο νεοφιλελευθερισμος αντιμετωπιζει τις κοινωνιες ως εμποδιο στην οικονομικη δραστηριοτητα,2 λογικο ειναι να προσπαθει να τους επιβληθει εξωθεν, με καθε μεσο.

Το καινουργιο και ενδιαφερον που κανει η Κλαιν ειναι πως παραθετει μαζεμενα και διεξοδικα αναλυμενα πολλα παραδειγματα, οποτε μας φανερωνει πιο αναγλυφα μια πραγματικοτητα που δεν την συνειδητοποιουμε οσο την προσεγγιζουμε μεσα απο τη χρονικη ροη των δελτιων ειδησεων. Εξαλλου, αυτος ειναι ενας γενικοτερος ρολος της ιστοριας: οι αλλαγες απλωνονται στο χρονο και στην χρονική διάρκεια της ζωσας πραγματικοτητας ειναι δυσκολος ο εντοπισμος τοσο των χαρακτηριστικων τους οσο και των αιτιων και συνεπειων τους (μερικες φορες ειναι δυσκολο να συνειδητοποιησει μια κοινωνια ακομα και το οτι γινονται αλλαγες…). Η ιστορια ερχεται να κοιταξει εκ των υστερων ενα μεγαλο σωμα δεδομενων, οποτε της ειναι πιο ευκολο να διατυπωσει συμπερασματα. Το γεγονος οτι το υλικο της ιστοριας ειναι το παρελθον δεν αφαιρει κατι απο την επιστημονικοτητα της ή απο την αξια του ρολου που εχει να πραγματοποιησει, αφου «το παρελθον βρισκεται ενσωματομενο στο παρον, το οποιο περιεχει μεσα του εν σπερματι το μελλον…

Σε κάθε περίπτωση, ειναι απαραιτητο η ενασχοληση με την οικονομια να περιλαμβανει ενεργη γνωση τοσο ιστοριας οσο και κοινωνιολογιας. Δεν ειναι τυχαιο που εδω και παρα πολλα χρονια η κοινωνικη και η οικονομικη ιστορια εξεταζονται μαζι – η αλληλεπιδραση τους ειναι δομικού τύπου, δεν μπορει να διαχωριστει το ενα απο το αλλο. Ουτε καν στην εποχη μας οπου οι τεχνολογικες δυνατοτητες εχουν επιτρεψει σε πολυ μεγαλο βαθμο στην οικονομια να αυτονομηθει και να κινειται σε εναν δικο της, αϋλο ηλεκτρονικο χωρο, εξω απο την κοινωνια. Ακομα κι ετσι ομως, τα αποτελεσματα της ειναι αμεσα ορατα στην κοινωνια (ειτε σαν συγκεντρωση πλουτου, ειτε σαν συγκεντρωση φτωχειας), και επιπλέον οι συνθηκες που γεννησαν και επιτρεπουν την τεχνολογικη και ηθικη αυτονομηση της ειναι κατα βαση κοινωνικες…

  1. Κλάιν, Ν., Το δόγμα του σοκ, Η άνοδος του καπιταλισμού της καταστροφής, μτφρ: Άγγελος Φιλιππάτος, Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη, Αθήνα, 2010 []
  2. αυτή την ανάδυση της οικονομίας ως ξεχωριστή οντότητα και τελικα την αυτονομηση της απο της κοινωνια εντοπιζει πολυ αναγλυφα στην εξελιξη του καπιταλισμου από τη Βιομηχανική Επανάσταση κι έπειτα, ο Karl Polanyi στον Μεγαλο μετασχηματισμο []

Φόβος

Τώρα που τέλειωσε και επίσημα η προεκλογική εκστρατεία, σαν γενικότερη διαπίστωση, μου προξενεί πολύ μεγάλη εντύπωση ό,τι εν έτει 2015 άνθρωποι με πρόσβαση στην πληροφορία και με λειτουργικό νου εκφράζουν φόβους πως είναι δυνατόν από τις εκλογές εντός των πλαισίων μιας αστικής δημοκρατίας, να προκύψουν αναρχικές η ρεβανσιστικές ή κομμουνιστικές κυβερνήσεις (άσχετα από τη στάση που υιοθετεί ο καθένας απέναντί τους, αν δηλαδή τις εκτιμά ή τις αποστρέφεται)! Αυτό ιστορικά δεν έχει συμβεί ποτέ σε εκλογές σε εθνικό επίπεδο, ούτε εντός ούτε εκτός Ελλάδος.1 Και ο λόγος που δεν έχει συμβεί αυτό είναι πολύ απλός και ισχύει σε όλα τα διπολικά πολιτικά συστήματα του δυτικού κόσμου: για να συγκεντρώσει κανείς κυβερνητική πλειοψηφία είναι αναγκασμένος να προσεταιριστεί το λεγόμενο «μεσαίο χώρο», ο οποίος -αν δεν είναι απολιτίκ- διατηρεί συντηρητικά αντανακλαστικά, στην υποψία και μόνο ριζοσπαστικών πολιτικών προτάσεων. Συνεπώς, αν μια πολιτική παράταξη είναι πραγματικά ριζοσπαστική τελικώς δεν καταφέρνει να εκλεγεί, ή αν εκλεγεί τότε κατά συνέπεια δεν είναι ριζοσπαστική. Με λίγα λόγια οι επαναστάσεις γίνονται εκτός κάλπης – αν κάτι γίνει μέσω κάλπης δεν είναι επανάσταση κι ούτε μπορεί να λειτουργήσει ως τέτοια…

Ο παραπάνω ισχυρισμός θα καταστεί αυταπόδεικτα προφανής από Δευτέρα, όταν θα διαπιστώσουμε σταδιακά πως ούτε επανάσταση πρόκειται να γίνει, ούτε και καμία τρομερή αδικία θα αποκατασταθεί, τουλάχιστον με ριζοσπαστικό τρόπο… Μετά βεβαιότητος μπορώ να πληροφορήσω τους ανησυχούντες, εντός και εντός Ελλάδος, ότι στην ελληνική κοινωνία καμία ριζοσπαστική – επαναστατική διάθεση δεν έχει ωριμάσει, επομένως να μην περιμένυν δραματικές αλλαγές από την κάλπη της Κυριακής. Για μένα (και αυτό είναι καθαρά προσωπική ελπίδα, που δεν θεμελιώνεται σε ιστορική – κοινωνιολογική έρευνα) θα ήταν ευχής έργον αν τουλάχιστον από Δευτέρα γινόταν έστω ένα μικρό βήμα προόδου ως προς τον τομέα της δικαιοσύνης: απλά να αποκαθίστατο στο συλλογικό μας υποσυνείδητο η έννοιά της και το ότι αυτή είναι διατεθειμένη να λειτουργήσει…

Ωστόσο, διατηρεί το ενδιαφέρον της η διερεύνηση της πηγής του φόβου ορισμένων, όχι απαραίτητα μεγαλοαστών, ότι μια εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ θα ισοδυναμούσε με την άνοδο αναρχικών – κομμουνιστών – ρεβανσιστών στην εξουσία ή με την βενεζουελοποίηση (ή αργεντινοποίηση αν σας βολεύει) της Ελλάδας. Από πού αντλεί την υπόστασή του ένας τέτοιος φόβος, που στον ψύχραιμο παρατηρητή είναι προφανής η χαώδης απόστασή του από την πραγματικότητα;

Οι μόνες πειστικές απαντήσεις που κατάφερα να σχηματοποιήσω κινούντια σε δύο άξονες. Είτε κάποιοι θεωρούν πως έχουν πολλά να χάσουν από μια αλλαγή εξουσίας τέτοιου τύπου, η οποία θα φέρει στην επιφάνεια έναν μηχανισμό με τον οποίο δεν έχουν προλάβει ακόμη να διαπλακούν. Αν όντως ισχύει κάτι τέτοιο, αυτό θα ήταν ένα θετικό στοιχείο για την ειλικρίνεια των προθέσεων του ΣΥΡΙΖΑ. Μένει να αποδειχτεί στην πράξη, κάτι το οποίο είναι εύκολο (και θα συμβεί σχετικά σύντομα).

Είτε κάποιοι από την αστική τάξη διατηρούν τέτοια απόσταση από την καθημερινότητα της Ελλάδας της κρίσης, που τους είναι αδύνατο να θέσουν την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα στις ρεαλιστικές τους διαστάσεις. Από την προσωπική μου εμπειρία έχω τέτοια παραδείγματα, ακόμα και από άτομα όχι απαραίτητα υψηλότατων εισοδημάτων· όμως σε κάθε περίπτωση πρόκειται για άτομα είτε προκατειλημμένου, είτε ανύπαρκτου κοινωνικού και πολιτικού προβληματισμού. Δεν αποτελούν απαραίτητα το γραφικό ακροατήριο της επιχειρηματολογίας τύπου Γεωργιάδη, ωστόσο διακατέχονται από έναν εγγενή φόβο έναντι της προοδευτικότητας και από συντηρητικά αντανακλαστικά.2

Η περίπτωσή τους δείχνει πως παρά το ότι ζούμε στην εποχή της πληροφορίας και της Εικόνας, φύεται ακόμη το φαινόμενο «Μαρία Αντουανέτα», δηλαδή της εντελώς παραμορφωμένης εικόνας της κοινωνίας. Κάποιοι άνθρωποι, απασχολημένοι και χορτασμένοι καθώς είναι στον κόσμο τους, αδυνατούν να φανταστούν το επίπεδο ανέχειας στο οποίο έχουν φτάσει σημαντικά τμήματα της κοινωνίας μας. Αυτό θα πρέπει να το έχουν πολύ καλά στο μυαλό τους τα κατώτερα στρώματα, όταν πολλές φορές βιάζονται να υιοθετήσουν ή να στηρίξουν αιτήματα και νουθεσίες της ανώτατης – άρχουσας τάξης.

Για να το θέσω πιο ωμά, ο χορτάτος δικαιολογείται να μην καταλαβαίνει τον πεινασμένο, γιατί έχει απωλέσει προ πολλού (ή ίσως δεν έχει αισθανθεί ποτέ) το αίσθημα της πείνας. Ο πεινασμένος όμως, δικαιολογείται να ακολουθεί τις συνταγές του χορτάτου, κόντρα στην πείνα του;

  1. Ακόμα και την εκλογή Αλιέντε στη Χιλή ή την ανάδειξη του Τσάβες, ούτε οι ΗΠΑ δεν τις χαρακτήρισαν με τόσο καταστροφολογικά επίθετα όσο αυτά που έχει υιοθετήσει μέρος της ελληνικής αστικής τάξης εναντίον του ΣΥΡΙΖΑ []
  2. Εδώ εντάσσονται και άτομα κοντά στον σημερινό κύκλο εξουσίας που τελικά πιστεύουν την προπαγάνδα περί αναρχοΣΥΡΙΖαίων που οι ίδιοι ενσυνείδητα έχουν καλλιεργήσει… []

«Δεν πρόκειται να τους αφήσουμε ότι κι αν είναι εκείνο το οποίο θα χρειαστεί να κάνουμε. Ότι υπερασπίστηκαν οι παππούδες μας γενναία με τα όπλα θα το υπερασπιστούμε εμείς με την ψήφο μας την επόμενη Κυριακή […] Είναι η σύγκρουση ανάμεσα στον κόσμο της Ελευθερίας και της πατρίδας, ανάμεσα στις αξίες της Πατρίδας, της Θρησκείας και της Οικογένειας που εκπροσωπούμε εμείς και στον ισοπεδωτισμό που εκπροσωπεί η Αριστερά […] Δεν θα νικήσει η Αριστερά την επόμενη Κυριακή. Αυτό πρέπει να τους πούμε και γι’ αυτό πρέπει να αγωνιστούμε. Αυτό πρέπει να τους μεταδόσουμε»

Ομιλία Βορίδη, Ασπρόπυργος, 18/1/2015

Αυτό που αποδεικνύεται δεν είναι πως οι βορίδηδες είναι γνήσια ελληνικά ακροδεξιά γκρουπούσκουλα. Κάτι τέτοιο δεν είναι ούτε καινούργιο, ούτε δύσκολο να δειχθεί.

Το γεγονός όμως ότι η ρητορική τους αποσπά χειροκροτήματα αντί για γιούχες ή ντομάτες, σημαίνει ότι η ρητορική αυτή ικανοποιεί το υποσυνείδητο των υποστηρικτών τους. Με λίγα λόγια, αποδεικνύεται -δυστυχώς- πως σημαντικό κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας πράγματι υιοθετεί αυτά τα ιδανικά και όντως το φοβίζει η κοινωνική πρόοδος. Ο εμφύλιος (για αυτούς) δεν τέλειωσε το ’49, η χούντα δεν τέλειωσε το ’73…

Το θετικό της υπόθεσης είναι πως την ώρα που ο νεοφιλελεθερισμός προσπαθεί να πείσει πως «πέθαναν οι ιδεολογίες», κάτι που για αυτόν σημαίνει ότι αποτελεί πλέον το μοναδικό παράδειγμα το οποίο είμαστε αναγκασμένοι να ακολουθήσουμε,1  οι φανατικοί υποστηρικτικές και πιστοί υπάλληλοι του νεοφιλελευθερισμού εν Ελλάδι (η ακροδεξιά Νέα Δημοκρατία του Σαμαρά, του Βορίδη και της παρέας τους) αναδεικνύουν έμπρακτα την ιδεολογική πόλωση. Εμείς οι υπόλοιποι το συνειδητοποιούμε; Άραγε τα «όλοι ίδιοι είναι», «να καεί η Βουλή», «εγώ δεν ασχολούμαι με την πολιτική», τελικά προς όφελος ποιανού λειτουργούνε;

  1. Σε αυτή την ιδεολογική προσέγγιση βασίζεται ο τρόπος με τον οποίο συστηματικά σερβιρίστηκαν τα μνημονιακά μέτρα στην Ελλάδα της κρίσης: αν θέλουμε να ανήκουμε στον σύγχρονο κόσμο (του Ευρώ, της ΕΕ, της Δύσης κλπ) δεν υπάρχει άλλος δρόμος πέρα από την λιτότητα και την προσαρμογή στις επιταγές της νεοφιλελεύθερης πολιτικής του, κραταιού σήμερα, Βερολίνου []

«Μια κοινωνία βασισμένη σε ένα σαφώς καθορισμένο σύνολο περιοριστικών κανόνων, έτσι ώστε το να είσαι άνθρωπος [καταλήγει] να είναι συνώνυμο με την υπακοή σου σ’ αυτούς, σπρώχνει όποιον διαφωνεί σε μια έρημη χώρα χωρίς καθόλου κανόνες κι έτσι τον απογυμνώνει από την λογική και την ανθρωπιά του
P. Feyerabend, Ενάντια στη μέθοδο