Monthly Archives: July 2014

Η κοινωνική διάσταση της ατομικής ψυχολογίας: Adorno

© GettyΟ Theodor Adorno Wiesengrund γεννήθηκε στη Φρανκφούρτη το 1903 σε μια πλούσια και καλλιεργημένη οικογένεια. Ο πατέρας του, έμπορος κρασιών, ήταν εβραϊκής καταγωγής, αλλά είχε ασπαστεί τον Προτεσταντισμό στο πανεπιστήμιο. Ο Teddy (όπως τον αποκαλούσαν οι στενότεροι φίλοι του) ήταν εξαιρετικός πιανίστας από νεαρή ηλικία. Μέχρι τα είκοσί του, προγραμμάτιζε μια καριέρα ως συνθέτης, αλλά τελικά επικεντρώθηκε στην φιλοσοφία. Το 1934, είχε αποκλειστεί, για φυλετικούς λόγους, από τη διδασκαλία στη Γερμανία. Έτσι μετακόμισε στην Οξφόρδη και αργότερα στη Νέα Υόρκη και στη συνέχεια στο Λος Άντζελες. H καλιφορνέζικη καταναλωτική κουλτούρα του ασκούσε ταυτόχρονα γοητεία και αποστροφή – οπότε και κατέληξε να σκέφτεται με ασυνήθιστο βάθος για την κοινωνική διάσταση των ηλιοκαμένων κορμιών και των drive-ins. Μετά τον πόλεμο, επέστρεψε στη Δυτική Γερμανία, όπου και πέθανε το 1969, στην ηλικία των 64.

Ο Αντόρνο πίστευε ότι οι διανοούμενοι πρέπει να συνασπιστούν για να αλλάξουν την κοινωνία, και ήταν στενά συνδεδεμένος με το πρωτοποριακό Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών, το οποίο είχε ιδρυθεί και χρηματοδοτείτο από τον φίλο του Felix Weil (του οποίου ο πατέρας ήταν ένας εξαιρετικά επιτυχημένος επιχειρηματίας). Το Ινστιτούτο στόχευε στην ανάπτυξη μιας ψυχολογικής κατανόησης των προβλημάτων που ανακύπτουν στον σύγχρονο καπιταλισμό. Επικεντρώθηκε όχι τόσο στις σκληρές οικονομικές πτυχές της ζωής, όσο στον πολιτισμό και τη νοοτροπία του καπιταλισμού.

Ο Αντόρνο επέστησε την προσοχή σε τεις συγκεκριμένους τρόπους με τους οποίους ο καπιταλισμός μας διαφθείρει και μας υποβαθμίζει:

1. Ο ελεύθερος χρόνος γίνεται «τοξικός»

Παρά το γεγονός ότι ο Αντόρνο δεν παρέβλεψε θέματα όπως την εργατική νομοθεσία και την αναθεώρηση του φορολογικού συστήματος, πίστευε ότι ο πρωταρχικός στόχος για την προοδευτικούς φιλόσοφους έπρεπε να είναι η μελέτη του πώς η εργατική τάξη των αναπτυγμένων εθνών σκέφτεται και αισθάνεται – και ιδίως, τον τρόπο με τον οποίο περνούν τα βράδια και τα Σαββατοκύριακα τους.

Ο Αντόρνο είχε μια εξαιρετικά φιλόδοξη άποψη σχετικά με το ποιός θα πρέπει να είναι ο πραγματικός σκοπός του ελεύθερου χρόνου· δεν προορίζεται για χαλάρωση και απόλαυση. Υποστήριζε αντιθέτως ότι ο ελεύθερος χρόνος είχε έναν σημαντικό στόχο να επιτύχει: ο ελεύθερος χρόνος- και οι πολιτιστικές δραστηριότητες που θα μπορούσαμε να ασκήσουμε στα πλαίσιά του – είναι μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία για να επεκτείνουμε και να αναπτύξουμε τον εαυτό μας, να εξελιχθούμε με βάση τις καλύτερες πτυχές της φύσης μας και να αποκτήσουν τα εργαλεία με τα οποία θα αλλάξουμε την κοινωνία μας. Ο ελεύθερος χρόνος είναι μια περίοδος όπου θα μπορούσαμε να δούμε ορισμένες  ταινίες που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τις σχέσεις μας με μεγαλύτερη σαφήνεια, ή να διαβάσουμε βιβλία φιλοσοφίας και ιστορίας που θα μπορούσαν να μας δώσουν φρέσκιες οπτικές στην πολιτική, ή να ακούσουμε είδη μουσικής που θα μας δώσουν θάρρος να αναμορφώσουμε τον εαυτό μας και τη συλλογική ζωή.

Όμως, στο σύγχρονο κόσμο, ο Αντόρνο κατήγγειλε ότι ο ελεύθερος χρόνος είχε πέσει στα χέρια μιας πανταχού παρούσας και βαθιά κακόβουλης μηχανής ψυχαγωγίας που αποκαλούσε «βιομηχανία του πολιτισμού», η οποίο κατέλαβε την ίδια δαιμονοποιημένη θέση στη φιλοσοφία του όπως αντίστοιχη της θρησκείας στον Μαρξ. Σύγχρονες ταινίες, τηλεόραση, ραδιόφωνο, περιοδικά και τώρα τα social media, για τον Αντόρνο φαίνονται να είναι σχεδιασμένα για να μας κρατήσουν περισπασμένους, αδυνατώντας να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και χωρίς τη βούληση να αλλάξουμε την πολιτική πραγματικότητα. Πρόκειται για ένα νέο και καταστροφικά επικίνδυνο όπιο για τις μάζες.

Για παράδειγμα, οι ειδήσεις​​, ενώ φαινομενικά μας ενημερώνουν για ό,τι είναι «σημαντικό», υπάρχουν – κατά την άποψη του Adorno – απλά για να μας θρέψουν ένα μίγμα λάγνας ανοησίας και πολιτικών ιστοριών που εξανεμίζει κάθε δυνατότητα κατανόησης της ανοικτής φυλακής μέσα στην οποία υπάρχουμε. Οι δημοσιογράφοι θα αντιτείνουν αυτοδικαίως ότι μας προσφέρουν απλά «την αλήθεια»· ωστόσο οι ίδιοι είναι πάρα πολύ απασχολημένοι, πολύ φοβισμένοι από τα αφεντικά τους και πολύ απερίσκεπτοι ώστε να είναι σε οποιαδήποτε θέση να μας προσφέρουν πραγματικά ένα τέτοιο ελιξίριο. Οι ταινίες από την πλευρά τους εξάπτουν φόβους και επιθυμίες εντελώς αποκομμένες από τις πραγματικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε. Περνάμε δύο ώρες από τη ζωή μας παρακολουθώντας τις περιπέτειες μιας εξωγήινης εισβολής – ενώ οι πραγματικές συμφορές του κόσμου μας περνούν απαρατήρητες. Τα μουσεία εκθέτουν έργα τέχνης χωρίς να τους επιτρέπεται να μιλήσουν για τις ανάγκες και τις προσδοκίες του κοινού τους. Περιηγούμαστε σε galleries, σιωπηλά θαυμάζοντας τα αποκαλούμενα «αριστουργήματα», ενώ στην ιδιωτική μας πραγματικότητα δεν είμαστε σίγουροι τι πραγματικά σημαίνουν και γιατί θα πρέπει να μας ενδιαφέρουν. Η βιομηχανία της κουλτούρας θέλει να μας κρατήσει κάπως έτσι: περισπασμένους, εύκαμπτους, συγχυσμένους και εκφοβισμένους. Όσο για την ποπ μουσική, αυτή εστιάζει αδυσώπητα στα συναισθήματα σχετικά με την ρομαντική αγάπη, εγωιστικά προτείνοντάς μας ότι η ευτυχία μπορεί να έρθει μόνο συναντώντας ένα πολύ ξεχωριστό πρόσωπο, αντί να μας αφυπνίζει στις απολαύσεις της κοινότητας και μιας πιο ευρέως κατανεμημένης ανθρώπινης συμπάθειας.

Walt Disney © Time & Life Images / Getty

Ο Αντόρνο ήταν τόσο αυστηρός αναφορικά με την πολιτιστική παραγωγή της εποχής του γιατί πίστευε στις υψηλότερες δυνατότητες του πολιτισμού: αυτο δεν υπάρχει για να μας βοηθήσει να περάσει η ώρα, να εντυπωσιάσουμε τους γείτονες ή να μας ναρκώνει σε στιγμιαίο κέφι. Η ύπαρξή του δεν θα έπρεπε να στοχεύει σε τίποτα λιγότερο από τη χρήση του ως ένα θεραπευτικό εργαλείο για την επίτευξη παρηγοριάς, τη διορατικότητα και κοινωνικό μετασχηματισμό. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που οξυδερκώς περιέγραψε τον Walt Disney ως τον πιο επικίνδυνο άνθρωπο στην Αμερική.

2. Ο καπιταλισμός δεν μας πουλά τα πράγματα που πραγματικά χρειαζόμαστε

Λόγω του τεράστιου φάσματος των καταναλωτικών αγαθών που διατίθενται στο σύγχρονο καπιταλισμό, εμείς φυσικά υποθέσουμε πως οτιδήποτε θα μπορούσε ενδεχομένως να θέλουμε είναι διαθέσιμο. Το μόνο πρόβλημα, αν υπάρχει, είναι ότι δεν μπορούμε να τα ανταπεξέλθουμε οικονομικά.

Αλλά ο Αντόρνο επεσήμανε ότι οι πραγματικές ανάγκες μας θωρακίζονται προσεκτικά από τον εαυτό μας μέσω της καπιταλιστικής βιομηχανίας, έτσι ώστε να καταλήγουμε να ξεχνάμε τι είναι αυτό που πραγματικά χρειαζόμαστε και, αντιθέτως, να ενδυόμαστε τις επιθυμίες που κατασκευάζονται για μας από εταιρείες χωρίς κανένα ενδιαφέρον για την αληθινή ευημερία μας. Παρόλο που νομίζουμε ότι ζούμε σε έναν κόσμο αφθονίας, αυτά που πραγματικά χρειαζόμαστε – τρυφερότητα, κατανόηση, ηρεμία, γνώση – βρίσκονται οδυνηρά «εκτός στοκ» και εντελώς αποκομμένα από την οικονομία.

Αντ ‘αυτού, το εργαλείο μαζικής χειραγώγησης του καπιταλισμού, η διαφήμιση, εκμεταλλεύεται γνήσιες ανάγκες μας να μας πουλήσει αντικείμενα που θα μας αφήσει φτωχότερους και ψυχολογικά πιο εξαντλημένους. Μια διαφημιστική καταχώριση θα δείξει μια ομάδα φίλων να περπατά στην παραλία κουβεντιάζοντας φιλικά· ή μια οικογένεια να ευχαριστιέται ένα πικνίκ γελώντας θερμά μαζί. Το κάνει αυτό γιατί ξέρει ποθούμε την κοινότητα και τη σύνδεση. Όμως, η βιομηχανική οικονομία δεν έχει ως στόχο να μας βοηθήσει να αποκτήσουμε αυτά τα αγαθά· θα ήταν αντ’ αυτού προτιμητέο να μας κρατήσει μοναχικούς καταναλωτές. Έτσι, στο τέλος της διαφήμισης, θα παροτρυνθούμε να αγοράσουμε κάποιο ουίσκι 25-ετών-παλαίωσης ή ένα αυτοκίνητο τόσο ισχυρό, που σε κανένα δρόμος δεν θα μπορούσαμε ποτέ να οδηγήσουμε νόμιμα στην μέγιστη ταχύτητα!

3. Υπάρχουν πρωτο-φασίστες παντού

Ο Αντόρνο έγραφε στην αυγή της εποχής του ψυχολογικού ερωτηματολογίου. Αυτό ήταν ευρέως σε χρήση στις Ηνωμένες Πολιτείες, με σκοπό την αποτύπωση της στάση των καταναλωτών και της εμπορικής συμπεριφοράς.

Ο Αντόρνο, εμπνευσμένος από την υποβόσκουσα φύση του ερωτηματολογίου, και μαζί με τους συναδέλφους, αφιερώθηκε στο σχεδιασμό ενός ερωτηματολόγιου διαφορετικού είδους, σχεδιασμένο για να εντοπίσετε φασίστες – αντί για πιθανούς αγοραστές νέων απορρυπαντικών πλυντηρίων.

Το ερωτηματολόγιο ζητούσε στους ερωτώμενους να αξιολογήσουν το επίπεδο της συμφωνίας τους με δηλώσεις όπως:

  •  Η υπακοή και ο σεβασμός για την εξουσία είναι οι πιο σημαντικές αρετές που τα παιδιά πρέπει να μάθουν.
  • Ένα πρόσωπο που έχει κακή συμπεριφορά, συνήθειες και ανατροφή, δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι θα πρέπει να συγχρωτίζεται με αξιοπρεπείς ανθρώπους.
  • Αν οι άνθρωποι μιλούσαν λιγότερο και εργάζονταν περισσότερο, ο καθένας θα ήταν σε καλύτερη θέση.
  • Όταν ένα άτομο έχει ένα πρόβλημα ή ανησυχία, είναι καλύτερα γι ‘αυτόν να μην το σκέφτεται, αλλά να διατηρείται απασχολημένος με πιο χαρούμενα πράγματα.

Μετά από μια σειρά τέτοιων ερευνών, ο Αντόρνο αισθάνθηκε σίγουρος ότι θα είναι σε θέση να ανιχνεύσει τους φασίστες που πιθανώς πλανώνται στη νέα γενιά. Λαμβάνοντας υπόψη τα τραύματα που η Γερμανία είχε μόλις περάσει, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι εξεδήλωσε τέτοιο ενδιαφέρον για τον Adorno και το ερωτηματολόγιο του – καθώς και αυτό που αποκαλούσε «κλίμακα F» (“φασιστοκλίμακα”).

Όμως ένα πιο ευρέως εφαρμόσιμο δίδαγμα από το πείραμα του Adorno αφορά την ανάγκη να αλλάξει η πολιτική, όχι μόνο μέσω της νομοθεσίας και του δημόσιου διαλόγου, αλλά και από την ψυχολογία. Η ψυχολογία προηγείται της πολιτικής. Πολύ πριν κάποιος γίνει ρατσιστής, ομοφοβικός και αυταρχικός, είναι – όπως επιδέξια πρότεινε ο Αντόρνο – πολύ πιθανόν να υποφέρει από κάποιες ψυχολογικά αδυναμίες και ανωριμότητες, ο καλύτερος εντοπισμός και η αντιμετώπιση των οποίων αποτελεί καθήκον της κοινωνίας στο σύνολό της.

Ο Χίτλερ Στο Berghof © Time & Life Images / Getty

Αντί να αφήνονται τα προβλήματα να φουντώνουν τόσο πολύ ώστε τελικά να μην υπάρχει κανένας τρόπος για την αντιμετώπισή τους, εκτός από τη βία (που ασκείται από την αστυνομία ή το στρατό), θα πρέπει να μαθαίνουμε να κατανοούμε την ψυχολογία της καθημερινής τρέλας από τις πρώτες στιγμές. Ο Adorno και η ομάδα του έστειλε την κλίμακα-F σε κάθε σχολείο στη Δυτική Γερμανία. Ο Φρόιντ θα έπρεπε να ήταν σε θέση να φτάσει στον Χίτλερ πριν από τον Κόκκινο Στρατό και το Στρατηγό Patton. Η ψυχοθεραπεία δεν ήταν μια σπάνια, ιδιωτική πολυτέλεια της μεσαίας τάξης. Για τον Αντόρνο, θα έπρεπε δικαίως να λάβει τη θέση της στην εμπροσθοφυλακή του προοδευτικού κοινωνικού μετασχηματισμού.

Συμπέρασμα

Ο Αντόρνο ήταν ένας στοχαστής της αριστερής πτέρυγας που αναγνώρισε, πολύ ασυνήθιστα, ότι τα κύρια εμπόδια για την κοινωνική πρόοδο είναι πολιτιστικά και ψυχολογικά και όχι στενά πολιτικά και οικονομικά. Στην πραγματικότητα, έχουμε ήδη τα χρήματα, τους πόρους, το χρόνο και τις δεξιότητες για να διασφαλίσουμε ότι ο καθένας κοιμάται σε ένα ελκυστικό σπίτι, δεν καταστρέφει τον πλανήτη, έχει μια ικανοποιητική δουλειά και αισθάνεται ότι υποστηρίζεται από την κοινότητα. Ο λόγος για τον οποίο εξακολουθούμε να υποφέρουμε και να βλάπτουμε ο ένας τον άλλον είναι πρώτα απ ‘όλα, γιατί τα μυαλά μας είναι άρρωστα. Αυτή είναι η συνεχιζόμενη πρόκληση που προσφέρεται από το γοητευτικό και ήρεμα έξαλλο έργο του Theodor Adorno.

Πηγή: The philosopher’s mail
 Μετάφραση: Homo Hominus

Εκφασισμός

Η προσφυγή στον φασισμό είναι η μοναδική διέξοδος του μικροαστού στον κατακερματισμό του ατομικού του κοσμοειδώλου.

Με άλλα λόγια: η απλοϊκή ρητορική της βίας που χρησιμοποιεί ο φασισμός είναι το γιατρικό που επιδρά  στην τραυματισμένη αυτοσυνείδηση του μικροαστού και η μόνη εύκολη γλώσσα με την οποία μπορεί να κατανοήσει τον εαυτό του εντός του κατακερματισμένου, ξένου κι εχθρικού (όπως ο ίδιος το αντιλαμβάνεται) πεδίου της κρίσης, χωρίς να χρειαστεί να κινητοποιήσει επιπλέον νοητικές δυνάμεις (τις οποίες είτε δε διαθέτει, είτε δεν έχει μάθει να χρησιμοποιεί, έπειτα από μια μακρά πορεία εμβάπτισής του στη αισθητική της αλλοτρίωσης, του ατομισμού και της συμμόρφωσης με τα ιδεώδη του καπιταλισμού των τελευταίων ετών)