Monthly Archives: April 2014

Η διάσταση του χρόνου στην κατανόηση του έργου τέχνης

Οι παρακάτω σκέψεις διατυπώθηκαν στο πλαίσιο της συζήτησης με νεαρό φίλο, τον οποίο δεν άγγιξε -όπως περίμενε- μια ταινία του Μπέργκμαν.

Η τέχνη είναι επικοινωνία. Κάθε έργο τέχνης είναι η προσωπική (και άρα επιμέρους) απάντηση του δημιουργού πάνω σε κάποιο ζήτημα που τον απασχολεί (ας το ονομάσουμε χάριν συντομίας «ερώτημα») την συγκεκριμένη στιγμή. Η στιγμή αυτή όμως, ορίζεται από δύο χρόνους: αφενός από τον προσωπικό χρόνο του δημιουργού, από τον βιολογικό και πνευματικό του χρόνο: το πόση εμπειρία έχει συσσωρεύσει από τη ζωή, το πόσο έχει μεγαλώσει (άρα το πόσο κοντά είναι στον θάνατό του) κλπ. Αφετέρου, η στιγμή αυτή ορίζεται και από τον ιστορικό χρόνο: από την ιστορική συγκυρία, τις συνθήκες, τις εξελίξεις της εποχής κλπ. Γι’ αυτό και μπορεί παρόμοια ζητήματα να απασχόλησαν διαχρονικά τους δημιουργούς, η απάντηση που έδωσε όμως ο καθένας διαφοροποιείται… Ο κάθε δημιουργός ελπίζει η δική του, επιμέρους, «απάντηση» (το δικό του δημιούργημα) να βρει ανταπόκριση στο καθολικό, στην υπόλοιπη ανθρωπότητα, η οποία όμως αποτελείται από επιμέρους (διαφορετικούς ανθρώπους).

Για να γίνει αντιληπτή σε κάποιον η τέχνη, θα πρέπει το δικό του επιμέρους να συντονιστεί με το επιμέρους του δημιουργού. Μια πρώτη λοιπόν παρατήρηση είναι ότι για να κατανοήσει κανείς κάποιο έργο τέχνης, θα πρέπει τουλάχιστον να του έχουν δημιουργηθεί ερωτήματα αντίστοιχα με εκείνα που δημιουργήθηκαν στον δημιουργό και πυροδότησαν μέσα του τη δημιουργική διαδικασία (κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με την ενασχόληση με τη φιλοσοφία). Το να δει κανείς μια ταινία που μιλά για τη μοναξιά του ανθρώπου απέναντι στο θάνατο όταν ακόμη δεν έχει αισθανθεί στο είναι του τη σημασία του θανάτου, την ψυχρότητα μπροστά στην άβυσο του τίποτα, είναι σα να προσπαθεί να κατανοήσει την απάντηση σε ένα ερώτημα που για αυτόν δεν υπάρχει: στην καλύτερη περίπτωση δεν αντιλαμβάνεται γιατί του λέει κανείς αυτά που του λέει, στη χειρότερη θα του φανούν κενολογίες (φιλοσοφικά, κάτι αντίστοιχο θα συμβεί αν ας πούμε προσπαθήσει να κατανοήσει κανείς τον Καρτέσιο χωρίς να έχει προηγουμένως αναρωτηθεί για τη φύση του εαυτού του και του τρόπου λειτουργίας της νόησης). Ακόμη κι αν ίσως θεωρούμε ότι μας έχουν ήδη δημιουργηθεί ερωτήματα αντίστοιχα με αυτά του δημιουργού, αυτό ίσως να μην ισχύει απόλυτα, καθώς διαφορετικά αντιλαμβάνεται κανείς το θάνατο στη ηλικία των 20 (ακόμη κι αν τον απασχολεί το ζήτημα) και διαφορετικά πχ ο ώριμος Μπέργκμαν.

Επιπλέον, για να γίνει πλήρως αντιληπτό ένα δημιούργημα, θα πρέπει τουλάχιστον να έχει κανείς μια ιδέα της ιστορικής συγκυρίας που ορίζει τη στιγμή της δημιουργίας του (γι’ αυτό και η αρχαία τραγωδία είναι αντικείμενο εξέτασης κυρίως ιστορικών και φιλοσόφων, παρά τεχνοκριτικών…). Θα ανταπαντήσει κανείς εύστοχα: δηλαδή αν δεν ξέρω ιστορία δεν μπορώ να δω Μπέργκμαν; Κι αν πάλι είναι έτσι, τι σόι έργο τέχνης είναι αυτό που αντλει την αξία του από την ιστορική του διάσταση;

Η απάντηση και στα δύο αυτά ερωτήματα είναι σαφής: και ναι και όχι!

Όχι, διότι πράγματι μπορεί κανείς να δει Μπέργκμαν (και γενικά να προσεγγίσει την τέχνη) χωρίς να ξέρει ιστορία και επιπλέον το πραγματικό έργο τέχνης ξεπερνά την ιστορική συγκυρία του και απευθύνεται στον “αόριστο χρόνο” της ανθρωπότητας.
Ναι, διότι χωρίς μια στοιχειώδη γνώση του ιστορικού υποβάθρου, ίσως να μην είναι εφικτή η απόλαυση του έργου στην ολότητά του ή να μας διαφεύγουν κάποιες πτυχές του, επουδενί όμως ο πυρήνας του. Μάλιστα, στην περίπτωση που κανείς δεν είναι συναισθηματικά και νοητικά ώριμος τόσο όσο “χρειάζεται” (μεγάλη κουβέντα αυτή, αλλάς προς το παρόν ας την αφήσουμε) για να κατανοήσει ένα έργο τέχνης, η γνώση του ιστορικού υποβάθρου του δημιουργήματος είναι ίσως η μόνη άκρη από την οποία μπορεί να ξετυλίξει το δημιούργημα αυτό. Σε κάθε περίπτωση πάντως, το ιστορικό υπόβαθρο από μόνο του δεν αρκεί για να μας αγγίξει το δημιούργημα, ούτε διασφαλίζει την άντληση πραγματικής απόλαυσης…

Συνεπώς, αυτό που πρακτικά μπορεί να κάνει κανείς προσεγγίζοντας το έργο τέχνης, είναι να μη σταματά να προσπαθεί και να μοιράζεται τους προβληματισμούς του. Η τέχνη ως επικοινωνία εμπεριέχει αναγκαστικά μορφές του υποκειμενικού: το ότι κάτι είναι κλασικό, δε σημαίνει ότι θα πρέπει αναγκαστικά να αρέσει στον καθένα. Σε κάθε επαφή μας όμως με ένα έργο τέχνης (κλασσικό ή μη) ας αφήνουμε πάντα ανοιχτό ένα περιθώριο στην τελική μας κρίση: μπορεί να μην μας άρεσε ή να μην μας άγγιξε μια ταινία που είδαμε, μια μουσική που ακούσαμε, διότι η στιγμή μας δεν τέμνεται με τη στιγμή του δημιουργού, διότι η δική μας αισθητική στρέφεται προς διαφορετική κατεύθυνση κλπ. Σε κάθε περίπτωση όμως, ας μην αποκλείουμε το ενδεχόμενο να απολαύσουμε το δημιούργημα που τώρα απορρίπτουμε ή δεν κατανοούμε σε κάποια διαφορετική στιγμή μας – ειδάλλως στερούμε από το πνεύμα μας πιθανή απόλαυση…

21 Απριλίου 1967: η ταφόπλακα της “χαμένης άνοιξης”

Πραξικοποιματίες

«Ξημερώματα της 21ης Απριλίου 1967 ο ταξίαρχος Στυλιανός Παττακός και οι συνταγματάρχες Γεώργιος Παπαδόπουλος και Νικόλαος Μακαρέζος καταλύουν το δημοκρατικό πολίτευμα και επιβάλλουν στρατιωτική δικτατορία.»

2014. H πλειοψηφία των κατοίκων αυτής της χώρας αγνοούν σε μεγάλο βαθμό τα ιστορικά γεγονότα και βασίζουν την κρίση τους σε αστικούς μύθους, θρύλους, μυθεύματα και συναισθηματικά φορτία. Εξάλλου, πότε τα πηγαίναμε καλά με την ιστορία για να τα πάμε στο ζήτημα της χούντας;

Ακολουθεί η σκιαγράφηση των γεγονότων της ημέρας, από άρθρο του tvxs:


  Η χώρα βρισκόταν ουσιαστικά σε προεκλογική περίοδο με τις εκλογές να έχουν προκηρυχθεί για τις 28 Μαΐου. Στην κυβέρνηση μόλις για 20 μέρες βρισκόταν η ΕΡΕ, με πρωθυπουργό τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο. Καθώς οι εκλογές του Μαΐου 1967 πλησιάζουν, η ΚΥΠ προειδοποιεί ότι η Ένωση Κέντρου και ο Γεώργιος Παπανδρέου θα κερδίσουν τις εκλογές.

«Θα αφήναμε τον Ανδρέα να κάνει επανάσταση;» θα πει αργότερα ο Στυλιανός Παττακός ο οποίος προετοίμαζε το πραξικόπημα καιρό. Οι συνταγματάρχες ουσιαστικά περίμεναν την έγκριση του βασιλιά, ο οποίος, όπως αποκαλύπτουν Αμερικανοί διπλωμάτες, περιμένει το «πράσινο φως» από την Ουάσιγκτον προκειμένου να πραγματοποιηθεί το πραξικόπημα. Οι δύο πλευρές τελικώς συμφωνούν αρχικά να μη προχωρήσουν σε καμία κίνηση τουλάχιστον μέχρι το αποτέλεσμα των εκλογών της 28 Μαΐου.

 O Παπαδόπουλος και οι συνταγματάρχες σχεδιάζουν από καιρό την κατάληψη της εξουσίας με ή χωρίς την έγκριση του βασιλιά. Όπως αποκαλύπτει ο πρώην βουλευτής Νίκος Φαρμάκης, ο Παπαδόπουλος του αναθέτει ήδη από τον Ιούνιο του 1966 να επιβλέψει ένα σχέδιο για την κατάληψη της Αθήνας. Την ίδια στιγμή η συμφωνία βασιλιά-Αμερικάνων έχει διαρρεύσει. Η Ένωση Κέντρου αποφεύγει τις συνεχείς αναφορές στον κίνδυνο της δικτατορίας καθώς φοβάται πως μπροστά σε μία τέτοια απειλή οι ψηφοφόροι μπορεί να κινηθούν προς την ΕΡΕ, ωστόσο, δεν εφησυχάζει εντελώς.

Ο Νίκος Οικονομάκος με εντολή του Χαρίλαου Φλωράκη έχει στήσει ένα μηχανισμό συλλογής πληροφοριών, που θα τους προειδοποιούσε για το πραξικόπημα. Ο πληροφοριοδότης ζητά 50.000 δρχ για δώσει στον Οικονομάκο μία σημαντική πληροφορία. Τα ταμεία της ΕΔΑ είναι άδεια καθώς τα χρήματα έχουν επενδυθεί στα γραφεία της οργάνωσης. Η πληροφορία εδόθη κατόπιν εορτής και απεδείχθη ιστορική. Σε μυστική σύσκεψη οι συνταγματάρχες παίρνουν την απόφαση. Ο κύβος ερρίφθη. Θα προχωρούσαν σε πραξικόπημα.

Μία εβδομάδα πριν το πραξικόπημα ο Παττακός επισκέπτεται τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Ενόπλων Δυνάμεων, Γρηγόρη Σπαντιδάκη, τονίζοντάς του ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου στις 22 του μηνός ξεκινά την προεκλογική του εκστρατεία. «Θα αφήσουμε να γίνουν εκλογές και να παραλάβει ο Ανδρέας;» ρώτησε ο Στυλιανός Παττακός για να λάβει την απάντηση «μετά τις εκλογές βλέπουμε».

Τρεις μέρες μετά ακολούθησε η συνάντηση των συνωμοτών και αποφάσισαν ότι αν σε λίγες ημέρες δεν αποφασίσουν οι στρατηγοί να επέμβουν θα το κάνουν οι ίδιοι. Την ίδια ώρα οι στρατηγοί τους πιέζουν να περιμένουν μέχρι να πάρουν το «πράσινο φως» από το παλάτι. Ο Παττακός όμως ήταν αποφασισμένος να προχωρήσει.

Tα πρώτα τανκς θα εμφανιστούν στους δρόμους στις 2 τα ξημερώματα, για να καταλάβουν όλα τα στρατηγικά σημεία της πρωτεύουσας (Βουλή, Υπουργεία, ΕΙΡ, ΟΤΕ, Ανάκτορα). Την ίδια ώρα, ο συνταγματάρχης Ιωάννης Λαδάς εξαπέλυε δυνάμεις υπό τις εντολές του για να συλλάβουν το σύνολο της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας. Οι πραξικοπηματίες έβαλαν σε εφαρμογή το σχέδιο «Προμηθεύς», για την αντιμετώπιση του κομμουνιστικού κινδύνου, με αποτέλεσμα να κινηθούν όλες οι στρατιωτικές μονάδες της Αττικής.

Ο διοικητής της Σχολής Ευελπίδων, Δημήτρης Ιωαννίδης, κινητοποίησε το τάγμα της σχολής και την ΕΣΑ, ενώ ο Σπαντιδάκης συνελήφθη και αντικαταστάθηκε από τον Οδυσσέα Αγγέλη. Παρά τις προσπάθειες του υπουργού Δημόσιας Τάξης, Γεώργιου Ράλλη, να κινητοποιήσει στρατεύματα στη Βόρεια Ελλάδα. Δεν πρόλαβε, όμως, καθώς το σχέδιο «Προμηθεύς» είχε ήδη τεθεί σε εφαρμογή.

Στις 3:30 τα ξημερώματα της 21ης Απριλίου το στρατιωτικό κίνημα είχε επικρατήσει χωρίς καμία δυσκολία. Το ραδιόφωνο άρχιζε να παίζει τα πρώτα εμβατήρια ενώ κατά τη διάρκεια τις ημέρας με συντακτική πράξη ματαιώθηκαν οι εκλογές της 28ης Μαΐου και ανεστάλησαν οι διατάξεις του Συντάγματος. Η ηγεσία των πραξικοπηματιών επισκέφτηκε τα Ανάκτορα και ζήτησε από το Βασιλιά Κωνσταντίνο να ορκίσει την κυβέρνηση τους.

Αργά το απόγευμα, ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου, Κωνσταντίνος Κόλλιας, ορκίστηκε πρωθυπουργός της κυβέρνησης των συνταγματαρχών. Την ίδια μέρα ξεκινούν οι συλλήψεις αλλά και δολοφονίες πολιτών στην συντριπτική τους πλειονότητα αριστερών πεποιθήσεων. «Η Ελλάδα μπαίνει «στο γύψο» του Γεώργιου Παπαδόπουλου…. Μία επταετία θα περάσει μέχρι «να κάνει ξαστεριά».

Πηγή: Η Συνωμoσία των Συνταγματαρχών, tvxs

Το κλίμα της εποχής, η τρομοκρατία του δεξιού συστήματος, οι αγωνίες των σκεπτόμενων αριστερών, μαζί με μια διεισδυτική πολιτική σκέψη που ξεπερνά την επιφάνεια της καθημερινότητας κι αγγίζει τον πυρήνα ιστορικής συγκυρίας, περιγράφονται ανάγλυφα στο μυθιστόρημα του Τσίρκα «Η χαμένη άνοιξη»1. Σταχυολογώ μερικά αποσπάσματα:

    • (σσ αναφορικά με τις εκλογικές μάχες της αριστεράς μετά τον εμφύλιο) Δεν ήταν η πραγματική τους δύναμη: ήταν μόνο το βαρόμετρο που έδειχνε το κλίμα της τρομοκρατίας της δεξιάς. (σ 11)
    • Η δολοφονία του Λαμπράκη και η πάνδημη κηδεία του κάνουν να τρίζουν τα θεμέλια της παντοκρατορίας της δεξιάς. (σ 11)
    • Ο καλός μαρξιστής, για να μην πέφτει έξω, πρέπει να συνδυάζει την απαισιοδοξία της γνώσης με την αισιοδοξία της βούλησης. (σ 26)
    • Παλιά δουλειά να βγάζουμε τον άλλο τρελό… Γράφουμε μια συνταγή: πλύση εγκεφάλου, και ξεμπερδεύουμε… Μήτε το κεφάλι μας να σπάμε για να καταλάβουμε, μήτε και τραβολογήματα να χουμε με τη συνείδησή μας. (σ 27)
    • Ας την ανεβάζει κάθε τόσο την κοτρόνα ο λαός ως την κορυφή. Την τελευταία στιγμή, πάρ’ την κάτω. Από κάτω θα τον βάλουμε πάλι το λαό. (σ 28 – 29)
    • Ο εργολάβος που χτίζει τη διπλανή πολυκατοικία …, και τρώει ένα – ένα τα χαμόσπιτα και τα οικόπεδα εδώ γύρω, (…) που σε λίγο θα τα σκεπάσει όλα με πολυκατοικίες … στην Κατοχή κυκλοφορούσε με περίστροφο και πάσο της Γερμανικής Κομαντατούρας. (σ 99)
    • Το πολιτικό έγκλημα ήταν το πιο πρόχειρο και το πιο αποτελεσματικό μέσο των φανατισμένων κύκλων της ανωμαλίας. Αφού ο Παπανδρέου είχε υιοθετήσει την αναμνηστική τελετή στον Γοργοπόταμο … που έμμεσα σήμαινε αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης και προσέγγιση του Κέντρου με την Αριστερά, έπρεπε να χυθεί αίμα … και ν’ ανακοπεί ο εκδημοκρατισμός της πολιτικής ζωής, να γυρίσουμε πίσω στο αντικομμουνιστικό κράτος. (σ 100)
    • Η πόλη είχε αλλόκοτη όψη, ατμόσφαιρα ηλεκτρισμένη σα να είμαστε σε παραμονές επιστράτευσης… (σ 105)
    • Πτώση του Παπανδρέου σήμερα (σσ λίγο πριν το πραξικόπημα) σήμαινε νίκη της άκρας Δεξιάς, της παλατιανής καμαρίλας. (σ 107)
    • Ο τόπος διψούσε για δημοκρατική αλλαγή, μέσα σε δέκα δεκαπέντε χρόνια ο λαός είχε χωνέψει την ήττα, τεράστιες μάζες από την αγροτιά, τους διανοούμενους και τη νεολαία, είχαν έρθει στο πολιτικό προσκήνιο κι αγωνίζονταν με νέους τρόπους. Αυτοί όμως (σσ η εσωτερική ηγεσία του ΚΚΕ) αναχαίτιζαν κάθε πρωτοβουλία, δεν προσάρμοζαν τη γραμμή τους στις νέες συνθήκες, μόνο θέλαν το βέτο να το έχει πάντα το “επιτελείο της πρωτοπορίας του προλεταριάτου”, δηλαδή οι ίδιοι. Κι επειδή ο διορισμός τους και η γραμμή ερχόταν από μια ηγεσία εξόριστη, που δε ζούσε μέρα με τη μέρα την πραγματικότητα, γι αυτό κι ο τόπος δε θα βλεπε προκοπή. (σ 108)
    • Παραλογισμοί και φτηνές συκοφαντίες αποθηριώνουν τους πιο αντιδραστικούς και σκοταδιάζουν το μυαλό τους. (σ 118)
    • Θέλουν την Ελλάδα πόρνη να τους ανοίγει τα σκέλια στην ποδιά της Ακρόπολης να προμηθεύει μισοτιμής το ρίγος της αμαρτίας στις μαραγκιασμένες από τον πουριτανισμό ψυχές τους. Μας θέλουν γκαρσόνια, ταβερνάρηδες, μαστροπούς … και Ζόρμπα δη Γκρήκ κι αυτοί να αρμέγουν τον τόπο … … καταντήσαμε κάθε πολιτικός και κόκκινο φαναράκι στην πόρτα του... (σ 148)
    • Μια διεφθαρμένη, βασικά ξενόδουλη, άρχουσα κάστα βίαζε ξετσίπωτα την εκφρασμένη θέλησή του (σσ λαού) να κυβερνηθεί επιτέλους δημοκρατικά, πάσχιζε μ’ όλους τους σκοτεινούς μηχανισμούς της να κρατήσει αυτόν τον τόπο εκατό χρόνια πίσω, στον απολυταρχισμό και την ξενοκρατία του Όθωνα. (σ 163)
    • Όλα για το Κυπριακό… Γι αυτό ρίξαν τον Παπανδρέου. (σ 169)
    • Φρακάρισε το Κολωνάκι στο γιωταχί. Να πού πηγαίνει ο ιδρώτας του λαού. (σ 170)
    • Όσο για τους Αμερικάνους, αυτοί καρφί δεν τους καίγεται για κοινοβουλευτικές ελευθερίες και δημοκρατία, μήτε ακόμη και για τη Μοναρχία. Αυτοί θέλουν να εχουν εδώ τις βάσεις τους, τις διευκολύνσεις τους, και μια κυβέρνηση ανδρείκελων, για να υπακούει σε κάθε νεύμα τους… (σ 201)
    • Ενώ το δημοκρατικό κίνημα πιέζει για μια φιλελευθεροποίηση των θεσμών, τα συμφέροντα της οικονομικής ολιγαρχίας πιέζουν για γενικότερη αναπροσαρμογή, με πιο αυταρχικό χαρακτήρα. (σ 202)
    • Γιατί τώρα τι έχουμε; ρώτησε ο Βάρναλης. Έχουμε διχτατορία των δωσιλόγων με φερετζέ. Την παρουσιάζουνε για «αληθινή δημοκρατία». Και η δουλειά τους – δηλαδή η προδοσία του λαού- γίνεται. Καμαρώστε καθεστώς: πατημένο Σύνταγμα, κυβέρνηση της μειοψηφίας, χιτλερική νομοθεσία, αστυνομοκρατία, παρακρατικοί δολοφόνοι, γερμανοντυμένοι «πατριώτες» και τα λοιπά. (σ 217)
    • …τα αστικά κόμματα είναι ανίκανα να αποτρέψουν το πραξικόπημα δίχως ν’ αλλάξουν ριζικά τη στάση τους απέναντι στην Αριστερά μα τότε αυτό θα σήμαινε και την αυτοκατάργησή τους… (σ 225)
Σωτήρης Πέτρουλας - δολοφονήθηκε σε διαδήλωση κατά της αποστασίας την 21/7/1965
Σωτήρης Πέτρουλας – δολοφονήθηκε σε διαδήλωση κατά της αποστασίας την 21/7/1965
  • …ε πια εδώ (…) δεν είναι μόνο κεντρώοι κι αριστεροί, εδώ ένας ολόκληρος λαός κατέβηκε στο δρόμο για τη Δημοκρατία… (σ 226)
  • …είχαμε μπει στον αστερισμό του παρακράτους και της τρομοκρατίας, το ίδιο που πριν από δυο χρόνια είχε δολοφονήσει το Λαμπράκη. (σ 236)
  • (σσ Πέτρουλας, ο πρώτος νεκρός της καινούργιας γενιάς). Τούτη η γενιά μπορεί να ξεπεράσει και τη δική μας. … Ίσως γιατί διαβάζει περισσότερο, ίσως γιατί έμαθε να σκέφτεται μόνη της και να κρίνει . (σ 255)

  1. Στρατής Τσίρκας, Η χαμένη άνοιξη , Κέδρος, Αθήνα, 2011 (38) []

Βιομηχανική επανάσταση & εργασία: η γέννηση του σύγχρονου καπιταλισμού

Charlie Chaplin, Modern Times, 1936
Charlie Chaplin, Modern Times, 1936

«”Modern Times”: a story of industry, of individual enterprise – humanity crusading in the pursuit of happiness»
Charlie Chaplin – Modern Times, 1936

 Εισαγωγή

Με τον όρο «βιομηχανική επανάσταση»1 περιγράφονται οι κατακλυσμιαίες αλλαγές που έλαβαν χώρα στην παραγωγική διαδικασία της Αγγλίας στο τέλος του 18ου αιώνα και, από τα μέσα του 19ου, σε όλον τον ανεπτυγμένο κόσμο: κατακόρυφη αύξηση της παραγωγής, πτώση του κόστους, κινητοποίηση τεράστιων ποσοτήτων κεφαλαίων και εργατικού δυναμικού.2 Η βιομηχανική επανάσταση δεν παραπέμπει απλώς στην εισαγωγή μηχανών στην παραγωγή, αλλά στην πλήρη μεταστροφή της φυσιογνωμίας της οικονομίας από αγροτική σε βιομηχανική, προσανατολισμένη στην αγορά.3

Αν και αρχικά η βιομηχανική επανάσταση υπήρξε βρετανικό φαινόμενο, λόγω των επιπτώσεων και της επέκτασής της κατά την διάρκεια του 19ου αιώνα, απέκτησε οικουμενικό χαρακτήρα. Οι ρίζες της ανιχνεύονται σε διεργασίες που λάμβαναν χώρα από τον ύστερο μεσαίωνα, ωστόσο οι επιμέρους αλλαγές σε διάφορους κοινωνικούς και οικονομικούς τομείς από το 1780 κι έπειτα συντονίστηκαν, οδηγώντας στην ολοκληρωτική μετάβαση σε ένα νέο οικονομικό και κοινωνικό σύστημα, τον βιομηχανικό καπιταλισμό.4

Στην παρούσα ανάρτηση θα αναφερθούμε στα εγγενή αγγλικά κοινωνικοοικονομικά στοιχεία που συντέλεσαν στο ξέσπασμα της βιομηχανικής επανάστασης στη χώρα αυτή. Έπειτα θα σκιαγραφήσουμε τα βασικά χαρακτηριστικά της βιομηχανικής επανάστασης και της νέας οικονομίας της αγοράς που δομήθηκε πάνω σε αυτήν, εντοπίζοντας τις κυριότερες αλλαγές που επήλθαν στις εργασιακές σχέσεις.

Αγγλία: έτοιμη από καιρό

Κατά κοινή ομολογία η βιομηχανική επανάσταση υπήρξε γεγονός ρηξικέλευθο και, παρά τις συσσωρευόμενες αλλαγές σε πολλούς τομείς, τίποτε δεν προεξοφλούσε το ξέσπασμά της.5 Ωστόσο, ορισμένα χαρακτηριστικά της βρετανικής κοινωνίας και οικονομίας δημιούργησαν το υπόστρωμα πάνω στο οποίο εξελίχθηκε η βιομηχανική επανάσταση, προσδίδοντας ταυτόχρονα ένα εγγενές προβάδισμα της Βρετανίας έναντι των άλλων ανεπτυγμένων χωρών.

Εικόνα 1: Η ανάπτυξη της βρετανικής εξόρυξης κάρβουνου αναπτύχθηκε πάνω σε απάνθρωπες συνθήκες εργασίας. Εικόνα γυμνού χειρονάκτη ανθρακωρύχου, περ. 1842.
Εικόνα 1: Η ανάπτυξη της βρετανικής εξόρυξης κάρβουνου αναπτύχθηκε πάνω σε απάνθρωπες συνθήκες εργασίας. Εικόνα γυμνού χειρονάκτη ανθρακωρύχου, περ. 1842.

Την εποχή που η Γαλλία συγκλονιζόταν από τη Γαλλική Επανάσταση, η Βρετανία είχε ήδη επιλύσει τα ζητήματα που προέκυψαν από την κοινωνική άνοδο των αστών και την αποδιάρθρωση του παλαιού καθεστώτος.6 Η βρετανική κοινωνία ήταν εξοικειωμένη με την λειτουργία της αγοράς και απέδιδε σημαίνοντα ρόλο στο ιδιωτικό κέρδος στο πλαίσιο της οικονομικής ανάπτυξης.7 Εξάλλου, η Βρετανία είχε δομήσει μέσω του αποικιακού της εμπορίου τον 18ο αιώνα μια τεράστια μονοπωλιακή αγορά από όπου αντλούσε σημαντικά εμπορικά κεφάλαια.8

Με το κίνημα των περιφράξεων επιλύθηκε το αγροτικό πρόβλημα και αυξήθηκε η αγροτική παραγωγή, γεγονός που αφενός υποβοήθησε την δημογραφική επέκταση και τη συνεπακόλουθη διεύρυνση της εγχώριας αγοράς, αφετέρου οδήγησε στη συγκέντρωση αγροτικού κεφαλαίου.9 Από τον καπιταλιστικό μετασχηματισμό του αγροτικού τομέα αναδύθηκε ο «γεωργός – επιχειρηματίας»10 που αργότερα θα επενδύσει στη βιομηχανική παραγωγή και επιπλέον δημιουργήθηκαν μεγάλα τμήματα άνεργων αγροτικών πληθυσμών. Από αυτά, κάποια στράφηκαν στην οικοτεχνική παραγωγή δίνοντας ώθηση στην υφαντουργία,11 τομέας που πρωτοστάτησε στον βιομηχανικό μετασχηματισμό, και κάποια μετανάστευσαν στις πόλεις, δημιουργώντας ένα πολυπληθές και φθηνό εργατικό δυναμικό.12

Επιπροσθέτως, στην Αγγλία υπήρχε ήδη από τον 17ο αιώνα ένα ανεπτυγμένο σύστημα ορυχείων για την εξόρυξη γαιάνθρακα, ο οποίος αποτέλεσε το κατεξοχήν καύσιμο της πρώτης φάσης της βιομηχανικής επανάστασης και ευνόησε την έκρηξη των σιδηροδρόμων. Η αλματώδης αύξηση στην εξόρυξη άνθρακα προσέδωσε στη Βρετανία ενεργειακή αυτάρκεια, την οποία συνδύασε με την συστηματική αξιοποίηση των νέων τεχνολογικών επιτευγμάτων (υψικάμινοι, υδραυλικές αντλίες, ατμομηχανή κλπ) προς όφελος της βιομηχανικής παραγωγής.13

Ταυτότητα της βιομηχανικής επανάστασης

Το πρώτο ξέσπασμα της βιομηχανικής επανάστασης συμβαίνει στην Αγγλία και είναι το πιο δριμύ. Μέσα στην εικοσαετία 1780 – 1800 λαμβάνουν χώρα ραγδαίες αλλαγές στην παραγωγική διαδικασία, με βαρυσήμαντο αντίκτυπο στην οικονομία και την κοινωνία. Οι πρότεροι βραδείς ρυθμοί της ημιφεουδαλικής οικονομικής δραστηριότητας αντικαθίστανται από τον φρενήρη επενδυτικό καλπασμό της βιομηχανικής παραγωγής.

Πρωταγωνιστικός κλάδος την περίοδο αυτή είναι αδιαμφισβήτητα η υφαντουργία: το ήδη ανεπτυγμένο οικοτεχνικό σύστημα παραγωγής υφασμάτων εργοστασιοποιείται υπό το βάρος μιας ολοένα αυξανόμενης ζήτησης. Η υφαντουργική βιομηχανία δημιουργεί με τη σειρά της ζήτηση σε άλλους βιομηχανικούς τομείς (ενέργειας, οικοδόμησης, πρώτων υλών, μεταφορών κλπ), με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός αλληλοτροφοδοτούμενου και συνεχώς διογκούμενου βιομηχανικού κύκλου.14 Για να ανταπεξέλθει η βιομηχανία στην κατάσταση που δημιουργείται, κινητοποιεί κεφάλαια και εργατικό δυναμικό σε πρωτόγνωρα μεγέθη.

Εικόνα 2: Βρετανικό βιομηχανικό τοπίο της πρώτης φάσης της βιομηχανικής επανάστασης.
Εικόνα 2: Βρετανικό βιομηχανικό τοπίο της πρώτης φάσης της βιομηχανικής επανάστασης.

Η υπάρχουσα δεξαμενή πλεονάζοντος εργατικού δυναμικού προσφέρει τις απαιτούμενες τεράστιες μάζες εργατών, οι οποίες επιδίδονται σε μια πρωτοφανή κινητικότητα, ανάλογα με την περιοχή που παρουσιάζει αυξημένες ευκαιρίες απασχόλησης.15 Στην πρώτη βιομηχανική περίοδο η εκμετάλλευση των εργατών είναι αδυσώπητη και, για όσο διάστημα απαιτείται χαμηλή εξειδίκευση και προσφέρεται φθηνή εργασία, η εκμηχάνιση παραμένει σε χαμηλά επίπεδα.16 Σταδιακά όμως, λόγω και της ευμενούς κρατικής πολιτικής, οι μηχανές αναλαμβάνουν ολοένα μεγαλύτερο ρόλο στην παραγωγή.17 Μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα η Αγγλία αποτελούσε το «εργαστήρι του κόσμου», μακράν προπορευόμενη στην παγκόσμια βιομηχανική παραγωγή.18

Η πρώτη αυτή φάση εκβιομηχάνισης, άναρχη και σχετικά χαοτική, απέφερε τεράστια συσσώρευση κεφαλαίου στις μεσαίες τάξεις. Όταν η βρετανική βιομηχανία άρχισε να εμφανίζει σημάδια επενδυτικού κορεσμού, τα κεφάλαια αυτά αναζήτησαν νέες επενδυτικές ευκαιρίες. Στρεφόμενα στον εξωτερικό δανεισμό εξήγαγαν σε κάποιο βαθμό την εκβιομηχάνιση στην ευρωπαϊκή περιφέρεια·19 ο δε «πυρετός των σιδηροδρόμων» κινητοποίησε εκ νέου τη βιομηχανία και άλλαξε άρδην τον τομέα των παγκόσμιων μεταφορών.20

Την περίοδο 1850 – 1870 παρατηρείται μια νέα φάση στην πορεία της βιομηχανικής επανάστασης. Η τεχνολογική πρόοδος που έχει συντελεστεί, σε συνδυασμό με την αδυναμία περεταίρω μείωσης του εργατικού κόστους (το οποίο έχει συμπιεστεί στον μέγιστο βαθμό), καθιστούν πλέον συμφερότερη την εκμηχάνιση της παραγωγής. Έτσι περιορίστηκαν οι βιομηχανικές ανάγκες σε ανθρώπινο δυναμικό και επιπλέον μειώθηκε περεταίρω το κόστος παραγωγής.21 Ταυτόχρονα, η ανακάλυψη μεγάλων κοιτασμάτων πετρελαίου (κυρίως στις ΗΠΑ), το καθιστούν τη νέα φθηνή ενέργεια, η οποία αντικαθιστά σταδιακά τον άνθρακα. Ο ηλεκτρισμός διαδίδεται και χρησιμοποιείται ευρέως στη βιομηχανία, η οποία πλέον οργανώνεται υπό το μοντέλο της «γραμμής παραγωγής».22

Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από την υπεροχή των τομέων που σχετίζονται με τα κεφαλαιουχικά αγαθά (σιδηρόδρομος, ορυχεία, μεταλλουργία), η παραγωγή των οποίων πλέον υπερέχει έναντι του αγροτικού προϊόντος.23 Η τεχνολογική εξέλιξη επέδρασε θετικά στην άνοδο της χημικής βιομηχανίας, καινοφανούς τομέα που θα παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στον σύγχρονο κόσμο. Λόγω της διάχυσης της μηχανικής στον υπόλοιπο ανεπτυγμένο κόσμο, η Αγγλία παύει πλέον να αποτελεί το βιομηχανικό κέντρο του κόσμου και μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα χάνει το δυναμισμό της.24 Ταυτοχρόνως, εισέρχονται δυναμικά στο βιομηχανικό προσκήνιο νέα κράτη, όπως η Γερμανία, οι ΗΠΑ και οι μικρές χώρες της βορειοδυτικής Ευρώπης (πχ Βέλγιο).25 Καθώς πλέον έχει εδραιωθεί μια ενοποιημένη παγκόσμια αγορά, οι ανακατατάξεις αυτές δημιουργούν μια έντονα ανταγωνιστική πραγματικότητα η οποία δίνει το στίγμα της εποχής των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών.26

Εικόνα 3: Ο σιδηρόδρομος, παιδί της βιομηχανικής επανάστασης, άλλαξε άρδην το τοπίο και τις μεταφορές του σύγχρονου κόσμου. Εδώ, κατασκευή σιδηροτροχιών στη Νεβάδα των ΗΠΑ το 1868
Εικόνα 3: Ο σιδηρόδρομος, παιδί της βιομηχανικής επανάστασης, άλλαξε άρδην το τοπίο και τις μεταφορές του σύγχρονου κόσμου. Εδώ, κατασκευή σιδηροτροχιών στη Νεβάδα των ΗΠΑ το 1868

Ο βιομηχανικός καπιταλισμός αυτής της περιόδου είναι πιο οργανωμένος. Χαρακτηρίστηκε από αλλαγές στη μορφή του πιστωτικού συστήματος (δημιουργία μετοχικών τραπεζών, ευρεία χρήση μεσοαστικών κεφαλαίων, σύσταση εταιριών περιορισμένης ευθύνης), το οποίο κατέστη έτσι πιο επιθετικό επενδυτικά και θεμελίωσε την θέση υπεροχής που κατέχει στον σύγχρονο καπιταλισμό.27 Αλλαγές επίσης επήλθαν και στον χαρακτήρα των βιομηχανικών επιχειρήσεων, οι οποίες σταδιακά έπαψαν να είναι αυτοχρηματοδοτούμενες, διαχώρισαν την παραγωγή από τη διοίκηση και προσπάθησαν με οργανωμένο τρόπο να τοποθετηθούν στο ανταγωνιστικό πλαίσιο, συγκροτώντας καρτέλ και τραστ.28

Το σημαντικότερο ίσως νέο στοιχείο που εγκαθίδρυσε η βιομηχανική επανάσταση ήταν πως πλέον τόσο η οικονομία, όσο και η κοινωνία λειτουργούν υπό το πλαίσιο των κανόνων της αγοράς. Ο «οικονομικός άνθρωπος»29 οργανώνει την παραγωγή στη βάση αγοραπωλησίας και αντιμετωπίζει τη γη, την εργασία και το χρήμα ως ουσιαστικά στοιχεία της βιομηχανίας.30 Για να το επιτύχει όμως αυτό υποτάσσει την κοινωνία στις απαιτήσεις της καπιταλιστικής οικονομίας.31 Λόγω του χαρακτήρα του νέου συστήματος και των αναστατώσεων που αυτό εισάγει, έγιναν κοινή πραγματικότητα οι περιοδικές καπιταλιστικές κρίσεις,32οι οποίες κάθε φορά εντείνουν την καταπίεση των κατώτερων τάξεων προς όφελος της άρχουσας βιομηχανικής αστικής τάξης.

Η εργασία στον βιομηχανικό καπιταλισμό

Εικόνα 4: Η παιδική εργασία υπήρξε σύμφυτη με τη βιομηχανική επανάσταση, ιδιαίτερα στην υφαντουργία. Εδώ, εργαζόμενα παιδιά σε υφαντουργία της Καρολίνα το 1908.
Εικόνα 4: Η παιδική εργασία υπήρξε σύμφυτη με τη βιομηχανική επανάσταση, ιδιαίτερα στην υφαντουργία. Εδώ, εργαζόμενα παιδιά σε υφαντουργία της Καρολίνα το 1908.

Η οικονομική μεγέθυνση και η τεχνική ώθηση που επήλθε από τη βιομηχανική επανάσταση επιτεύχθηκαν εις βάρος των εργαζομένων, η σκληρή καταπίεση των οποίων οδήγησε τεράστιες μάζες στην εξαθλίωση.33 Ο εμπορικός χαρακτήρας της εργασίας και το νέο κοινωνικό πλαίσιο που διαμορφώθηκε στη βιομηχανική εποχή βρήκαν τόσο τους εργοδότες όσο και τους εργάτες απροετοίμαστους. Μέσα σε μικρό διάστημα διαμορφώθηκε ένα εντελώς νέο, απάνθρωπο τοπίο: τεράστιοι πληθυσμοί προλεταριοποιήθηκαν, η εργασία άλλαξε χαρακτήρα και εμπορευματοποιήθηκε, οι εργάτες αποκόπηκαν από το παραγόμενο προϊόν, η μετανάστευση γιγαντώθηκε, διαλύθηκαν οι συντεχνίες.34

Η πρώτη περίοδος της βιομηχανικής επανάστασης (μέχρι το 1830 περίπου) χαρακτηρίζεται από σημαντική πτώση του βιοτικού επιπέδου των εργατών λόγω της ασταθούς απασχόλησης.35 Η αρχική αντίδρασή τους απέναντι στη νέα πραγματικότητα ήταν σπασμωδική και ανοργάνωτη: στρέφεται μεν εναντίον της εργοδοσίας, αλλά περιορίζεται στο χτύπημα των μέσων παραγωγής (καταστροφή των μηχανών) και δεν προβάλει ένα συγκροτημένο διεκδικητικό πλαίσιο.36 Η εκμηχάνιση, σε βάθος χρόνου, όντως δημιούργησε εργατικό πλεόνασμα και έριξε τα ημερομίσθια.37 Σημαντικότερη ωστόσο ήταν η απουσία ανεπτυγμένης ταξικής συνείδησης στους εργάτες, γεγονός που τους εμπόδιζε να εντοπίσουν την πηγή των προβλημάτων τους και να τα αντιμετωπίσουν οργανωμένα. Η ευρύτατα διαδεδομένη παιδική και γυναικεία εργασία38 λειτούργησε ανασχετικά ως προς αυτό, καθώς η διαφοροποίηση των αμοιβών παιδιών – γυναικών – ανδρών και ο έμφυλος διαχωρισμός των εργασιών συσκότιζαν την κοινή εργατική πραγματικότητα.39

Ταυτόχρονα, το αγγλικό κράτος επίσης αδυνατούσε να κατανοήσει τα χαρακτηριστικά της νέας πραγματικότητας. Για να αντιμετωπίσει την εντεινόμενη εργατική φτώχεια υιοθέτησε πατερναλιστικές παρεμβατικές μεθόδους με την εισαγωγή επιδομάτων επιβίωσης (νόμος Speenhamland40, 1795 – 1834). Αν και σκόπευαν στην ενίσχυση των κατώτερων στρωμάτων, οι αναχρονιστικές πολιτικές της speenhamland τελικά τα επιβάρυναν χειρότερα.41 Κατέστη σαφές πως ο κρατικός προστατευτισμός δεν απέδιδε στο νέο εργασιακό τοπίο και επιπλέον εμπόδιζε τη διαμόρφωση της απαραίτητης αγοράς εργασίας. Η μεταρρύθμιση της «Κοινωνικής Πρόνοιας» (1834 και μια δεκαετία μετά) κατάργησε τα επιδόματα «επιβίωσης» και λειτούργησε μεταβατικά προς την κατεύθυνση αυτή. Η έλλειψη ωστόσο φορέων προστασίας των εργαζομένων συνέτεινε στην εξαθλίωση, η οποία ενίοτε οδηγούσε σε βίαιες συγκρούσεις.42

Νομοθετικά η αντιμετώπιση αλλάζει πλήρως κατά τη δεύτερη περίοδο εκβιομηχάνισης (1834 – 1870), όπου αίρονται όλοι οι προηγούμενοι προστατευτισμοί και εδραιώνεται μία ανταγωνιστική αγορά εργασίας. Η εργασιακή καταπίεση βεβαίως εντείνεται, όμως ταυτόχρονα ισχυροποιείται το πολιτικό και συνδικαλιστικό κίνημα της εργατικής τάξης.43

Από το 1860, υπό την επίδραση της κομμουνιστικής και σοσιαλιστικής σκέψης, δομείται η εργατική ταξική συνείδηση, η οποία δίνει στις μάζες την αίσθηση του συνανήκειν και συνεπώς των κοινών προβλημάτων. Οι εργάτες αυτοοργανώνονται44 σε εθνική και, με τις σοσιαλιστικές διεθνείς, σε υπερεθνική κλίμακα, διεκδικώντας όχι απλώς καλύτερες συνθήκες εργασίας αλλά έναν άλλο κόσμο.45 Η ραγδαία εξάπλωση του «κομμουνιστικού φαντάσματος»46 ενέτεινε μεν την καταστολή αλλά εξανάγκασε τις άρχουσες τάξεις στην υιοθέτηση μεταρρυθμίσεων πρόνοιας.47

Προς το τέλος του 19ου αιώνα, η ανάπτυξη του τριτογενούς τομέα μετέβαλε τη ταξική συνοχή των εργατών, καθώς σταδιακά δημιουργήθηκε μια εργατική αριστοκρατία «χαρτογιακάδων» («white collars»).48 Καθώς οι απαιτήσεις του τριτογενούς τομέα αύξησαν τις ανάγκες για μορφωμένο εργατικό δυναμικό καθιερώθηκε, και με τους εργατικούς αγώνες διαχύθηκε σε μεγαλύτερα τμήματα, η υποχρεωτική εκπαίδευση.49

Η βιομηχανική επανάσταση μετέβαλε δραστικά τον χαρακτήρα ολόκληρης της κοινωνίας. Από τη φεουδαλική κοινωνία που, από θρησκευτική υπευθυνότητα, ισχυριζόταν πως «στους κόλπους της είχε θέση για όλους τους χριστιανούς»50 οι νέες, βασισμένες στην καπιταλιστική αγορά εργασίας κοινωνίες, απάλλασσαν τους πλούσιους από κάθε ευθύνη έναντι των αδυνάτων. Ο καθένας πρέπει πλέον να κερδίσει την επιβίωσή του.

Επίλογος

Στην παρούσα ανάρτηση έγινε μία στοιχειώδης προσέγγιση στη βιομηχανική επανάσταση. Αρχικά παρατέθηκαν τα εγγενή βρετανικά πλεονεκτήματα, τα οποία εξηγούν το ξέσπασμα της βιομηχανικής επανάστασης στην Αγγλία και τον ευρωπαϊκά μη ενιαίο χαρακτήρα της. Έπειτα, μέσα από την περιγραφή της ταυτότητας της βιομηχανικής επανάστασης, σκιαγραφήθηκαν τα βασικά χαρακτηριστικά και οι ραγδαίες αλλαγές που επέφερε, γενικά σε κοινωνικοοικονομικό επίπεδο και ειδικότερα στην εργασία.

Η βιομηχανική επανάσταση απελευθέρωσε πρωτοφανείς παραγωγικές δυνάμεις και επέφερε πρωτόγνωρη οικονομική ανάπτυξη. Δημιούργησε την σημερινή μορφή του καπιταλισμού, καθώς δόμησε κοινωνίες όπου «ο ανήκουστος πλούτος είναι αδιαχώριστος από την ανήκουστη φτώχεια»51 και εγκαθίδρυσε το εργασιακό εκμεταλλευτικό πλαίσιο που ισχύει μέχρι τις μέρες μας.52 σηματοδοτώντας το οριστικό πέρασμα στο σύγχρονο κόσμο.

Καθώς ο βιομηχανικός καπιταλισμός αξίωσε από τις μάζες να κερδίσουν την επιβίωσή τους, αυτές το προσπάθησαν αναπτύσσοντας ταξική συνείδηση και αγωνιστικό πνεύμα, βγαίνοντας έτσι στο προσκήνιο της πολιτικής και της ιστορίας. Οι φωνές που σήμερα αξιώνουν το τέλος των τάξεων, διαψεύδονται στο βαθμό που παραμένουν εν δράσει οι καπιταλιστικοί μηχανισμοί που γέννησαν αυτόν τον κοινωνικό χαρακτήρα.

Βιβλιογραφία

  • Γαγανάκης, Κ., Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης, Πάτρα, ΕΑΠ, 1999.
  • Κρεμμύδας, Β., Εισαγωγή στην οικονομική ιστορία της Ευρώπης (16ος – 20ος αιώνας), Αθήνα, Εκδ. Γνώση, 31996
  • Παπαθανασίου Μαρία, «Παιδική εργασία στην Ευρώπη», στο Μ. Δρίτσα (επιμ.) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης – Θέματα Οικονομικής και Κοινωνικής Ιστορίας της Ευρώπης, Πάτρα, Ε.Α.Π., 2008, σσ. 149 – 180.
  • Χαντζαρούλα Ποθητή, «Γυναικεία εργασία, ταυτότητα και σχετική νομοθεσία στην Ευρώπη, 19ος αιώνας», στο Μ. Δρίτσα (επιμ.) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης – Θέματα Οικονομικής και Κοινωνικής Ιστορίας της Ευρώπης, Πάτρα, Ε.Α.Π., 2008, σσ. 181 – 222.
  • Hobsbawm, E., Η Εποχή των Επαναστάσεων, 1789 – 1848, Αθήνα, Μ.Ι.Ε.Τ., 1990.
  • Mikulάš Teich, «Η βιομηχανική επανάσταση και η κοινωνία στην Ευρώπη κατά το 19ο αιώνα», μτρφ. – εισαγωγη Μανόλης Αρκολάκης, στο Μ. Δρίτσα (επιμ.) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης – Θέματα Οικονομικής και Κοινωνικής Ιστορίας της Ευρώπης, Πάτρα, Ε.Α.Π., 2008, σσ. 79 – 84.
  • Polanyi, K., Ο μεγάλος μετασχηματισμός – Οι πολιτικές και κοινωνικές απαρχές του καιρού μας, μτφρ. Κώστας Γαγανάκης, Θεσσαλονίκη, Νησίδες, 2007
  • Karl Marx – Friedrich Engels, Μανιφεστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, διαθέσιμο διαδικτυακά στο http://www.marxists.org/ellinika/archive /marx/works/1848/com-man/intro.htm , 6 Μαρτίου 2014, 12:00.
  • Thomas Frank, «Η κατάρρευση του μύθου των φαστ-φουντ», Le Monde Diplomatique, μτφρ. Κορίνα Βασιλοπούλου, διαθέσιμο διαδικτυακά στο http://www.monde-diplomatique.gr/spip.php?article524 , 6 Μαρτίου 2014, 12:00.
  • «Speenhamland system», Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/ Speenhamland_system , 6 Μαρτίου 2014, 12:00

Πηγές εικόνων

  • Εικόνα εξωφύλλου: Charlie Chaplin, Modern Times, 1936, http://dearcinema.s3.amazonaws.com/wp-content/uploads/charlie_chaplin02.jpg , 6 Μαρτίου 2014, 12:00
  • Εικόνα 1: Esther M. Zimmer Lederberg Memorial Website, Stanford University archive, http://www.estherlederberg.com/EImages/ Extracurricular/Coal/Naked%20hewer%20without%20boots.html , 6 Μαρ- τίου 2014, 12:00
  • Εικόνα 2: Mount Holyoke college https://www.mtholyoke.edu/ courses/rschwart/ind_rev/images/ir351x1.jpg , 6 Μαρτίου 2014, 12:00
  • Εικόνα 3: Lessons from History, http://lessons-from-history.com/ history-project-management/first-industrial-revolution-phase-2-menu/first-industrial-revolution-phas , 6 Μαρτίου 2014, 12:00
  • Εικόνα 4: http://www.ceskybratr.cz/wp-content/uploads/2014/01/Hine -Child-in-Carolina-Cotton-Mill-1908.jpg , 6 Μαρτίου 2014, 12:00
  1. Ο όρος επινοήθηκε από Άγγλους και Γάλλους σοσιαλιστές τη δεκαετία του 1820, Eric Hobsbawm, Η Εποχή των Επαναστάσεων, 1789 – 1848, Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 1990, σ. 47. []
  2. Στο ίδιο, σσ. 47, 53. []
  3. Mikulάš Teich, «Η βιομηχανική επανάσταση και η κοινωνία στην Ευρώπη κατά το 19ο αιώνα», μτρφ. – εισαγωγη Μανόλης Αρκολάκης, στο Μ. Δρίτσα (επιμ.) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης- Θέματα Οικονομικής και Κοινωνικής Ιστορίας της Ευρώπης, Πάτρα, Ε.Α.Π., 2008, σσ. 75 – 76. []
  4. Κώστας Γαγανάκης, Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης, Πάτρα, ΕΑΠ, 1999, σ. 245 και Teich, ό.π., σ. 83. []
  5. Karl Polanyi, Ο μεγάλος μετασχηματισμός – Οι πολιτικές και κοινωνικές απαρχές του καιρού μας, μτφρ. Κώστας Γαγανάκης, Θεσσαλονίκη, Νησίδες, 2007, σσ. 89 – 90. []
  6. Οι ρυθμίσεις που εισήγαγε η Γαλλική Επανάσταση στον αγροτικό τομέα ευνόησαν τη μικροϊδιοκτησία και επέδρασαν επιβραδυντικά στη γαλλική βιομηχανική επανάσταση, Γαγανάκης, ό.π., σ. 249. []
  7. Hobsbawm, ό.π., σ. 51. []
  8. Γαγανάκης, ό.π., σσ. 244 – 245 και Hobsbawm, ό.π., σ. 55. []
  9. Γαγανάκης, ό.π., σ. 241 και Hobsbawm, ό.π., σ. 52. []
  10. Γαγανάκης, ό.π., σ. 241. []
  11. Την περίοδο αυτή στην Αγγλία «η υφαντουργία, υπό τον έλεγχο του υφασματέμπορου, προσέλαβε σχεδόν εθνικές διαστάσεις» Polanyi, ό.π., σ. 75. []
  12. Γαγανάκης, ό.π., σ. 248. []
  13. Γαγανάκης, ό.π., σ. 238. []
  14. Hobsbawm, ό.π., σσ. 58, 60. []
  15. Polanyi, ό.π., σ. 92. []
  16. Teich, ό.π., σ. 77, Παπαθανασίου Μαρία, «Παιδική εργασία στην Ευρώπη», στο Μ. Δρίτσα (επιμ.) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης – Θέματα Οικονομικής και Κοινωνικής Ιστορίας της Ευρώπης, Πάτρα, Ε.Α.Π., 2008, σ. 161, Χαντζαρούλα Ποθητή, «Γυναικεία εργασία, ταυτότητα και σχετική νομοθεσία στην Ευρώπη, 19ος αιώνας», στο Μ. Δρίτσα (επιμ.) Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης – Θέματα Οικονομικής και Κοινωνικής Ιστορίας της Ευρώπης, Πάτρα, Ε.Α.Π., 2008, σ. 202. []
  17. Γαγανάκης, ό.π., σ. 252. []
  18. Γαγανάκης, ό.π., σ. 247. []
  19. Η εισροή ξένου επενδυτικού κεφαλαίου ήταν μονόδρομος στις περιπτώσεις των υπανάπτυκτων περιφερειακών χωρών. Ωστόσο, η προοπτική συρρίκνωσης του κέρδους οδηγούσε στη μαζική αποχώρηση του ξένου κεφαλαίου, καταδικάζοντας τις χώρες στην παρακμή, σε περίπτωση που δεν ακολουθούσε κρατική παρέμβαση. Οι περιπτώσεις Ρωσίας – Ισπανίας είναι ενδεικτικές, στο ίδιο, σσ. 266, 269. []
  20. Hobsbawm, ό.π., σσ. 72 – 75. []
  21. Βασίλης Κρεμμύδας, Εισαγωγή στην οικονομική ιστορία της Ευρώπης (16ος – 20ος αιώνας), Αθήνα, Εκδ. Γνώση, 31996, σ. 331. []
  22. Αυτός ο τρόπος βιομηχανοποιημένης και τυποποιημένης μαζικής παραγωγής που αργότερα επικράτησε, αποκαλείται «φορντισμός» από τον Henry Ford ο οποίος πρώτος εφάρμοσε τη μέθοδο στα εργοστάσιά του., Γαγανάκης, ό.π., σσ. 267 – 268. []
  23. Στο ίδιο, ό.π., σ. 265 []
  24. Γαγανάκης, ό.π., σ. 267, Κρεμμύδας, ό.π., σ. 352. []
  25. Κρεμμύδας, ό.π., σ. 353. []
  26. Γαγανάκης, ό.π., σσ. 262 – 263. []
  27. Στο ίδιο, σσ. 265 – 266. []
  28. Στο ίδιο, σ. 268 και Κρεμμύδας, ό.π., σ. 337. Τραστ: γιγαντιαία εταιρεία ή ενώσεις συναφών εταιριών, που ελέγχουν σχεδόν το σύνολο της παραγωγής ενός κλάδου. Καρτέλ: συμφωνίες εταιριών ενός κλάδου για τη χειραγώγηση των τιμών, Κρεμμύδας, ό.π., σ. 354 και Γαγανάκης, ό.π., σ. 269. []
  29. Polanyi, ό.π., σ. 79. []
  30. Στο ίδιο, σ. 73. []
  31. «Καθώς η οργάνωση της εργασίας είναι απλώς μια άλλη περιγραφή του τρόπου ζωής των απλών ανθρώπων, αυτό σημαίνει πως η ανάπτυξη του συστήματος της αγοράς θα συνοδευόταν από μια αλλαγή στην οργάνωση της κοινωνίας. Τελικά η ανθρώπινη κοινωνία είχε καταστεί εξάρτημα του οικονομικού συστήματος», Polanyi, ό.π., σσ. 72, 76. []
  32. Βλ σχετικά Κρεμμύδας, ό.π., σσ. 303 – 305. []
  33. Polanyi, ό.π., σ. 76 και Κρεμμύδας, ό.π., σ. 245. «Κοινωνικό ζήτημα» της περιόδου Teich, ό.π., σ. 77. []
  34. Γαγανάκης, ό.π., σ. 251. Ο Polanyi αναφέρεται περεταίρω στις ψυχολογικές επιπτώσεις της βιομηχανικής επανάστασης στα άτομα του προλεταριάτου, περιγράφοντας τις νέες βιομηχανικές πόλεις ως «πολιτισμικές ερήμους», Polanyi, ό.π., σ. 99. []
  35. Γαγανάκης, ό.π., σσ. 253 – 255, Polanyi, ό.π., σ. 93. []
  36. Γαγανάκης, ό.π., σ. 251. []
  37. Στο ίδιο, σ. 253. []
  38. Η παιδική και η γυναικεία εργασία ήταν κεφαλαιώδους σημασίας στην υφαντουργία και γενικότερα στον δευτερογενή τομέα, βλ. σχετικά Παπαθανασίου, ό.π., σσ. 155 – 156. []
  39. Για τις αμοιβές βλ. σχετικά Παπαθανασίου, ό.π., σσ. 157 – 158 και Χαντζαρούλα, ό.π., σσ. 184, 194. Για τον έμφυλο διαχωρισμό της εργασίας βλ. σχετικά Χαντζαρούλα, ό.π., σ. 207. []
  40. Με την Speenhamland καθιερώθηκε η χορήγηση επιδομάτων στους φτωχούς πληθυσμούς, ώστε αυτοί να φτάσουν ένα οριακό επίπεδο διαβίωσης. Στις συνθήκες της εποχής όμως, αυτό τελικά επέφερε πτώση της παραγωγικότητας, βλ. σχετικά «Speenhamland system», Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Speenhamland_system , 6 Μαρτίου 2014, 12:00 []
  41. Polanyi, ό.π., σ. 82. []
  42. Στο ίδιο, σσ. 82 – 84. []
  43. «Αν η speenhamland έφερνε τη σήψη δια της ακινησίας [εννοείται η μείωση της παραγωγικότητας], ο κίνδυνος τώρα ήταν ο θάνατος δια μέσου της κοινωνικής έκθεσης.» Polanyi, ό.π., σ. 84. []
  44. Εργατικές ενώσεις ιδρύθηκαν στη Βρετανία από το 1824, αλλά είτε ελέγχονταν από την εργοδοσία είτε δεν ήταν διαδεδομένες στον εργατικό πληθυσμό. Από το 1860 οι εργατικές οργανώσεις απομακρύνονται από την αστική πατρωνία και ταξικοποιούνται, Γαγανάκης, ό.π., σ. 273. []
  45. Στο ίδιο, σσ. 272 – 273. []
  46. «Ένα φάντασμα πλανιέται στην Ευρώπη: το φάντασμα του κομμουνισμού. Όλες οι δυνάμεις της γερασμένης Ευρώπης ενώθηκαν σε μια ιερή συμμαχία για να κυνηγήσουν αυτό το φάντασμα…», Karl Marx – Friedrich Engels, Μανιφεστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, διαθέσιμο διαδικτυακά στο http://www.marxists.org/ellinika/archive/marx/works/1848/com-man/intro.htm , 6 Μαρτίου 2014, 12:00. []
  47. Γαγανάκης, ό.π., σ. 278 και Teich, ό.π., σ. 78. []
  48. Γαγανάκης, ό.π., σ. 273. []
  49. Στο ίδιο, σσ. 276 – 277. Η ανώτατη εκπαίδευση ωστόσο παρέμενε ακόμη σχεδόν αποκλειστικό προνόμιο των αστών. []
  50. Polanyi, ό.π., σ. 88. []
  51. Polanyi, ό.π., σ. 102. []
  52. Οι συνθήκες εκμετάλλευσης της εργασίας στο πλαίσιο του σύγχρονου καπιταλισμού βιομηχανικής κλίμακας, περιγράφονται συνοπτικά στο ενδιαφέρον άρθρο του Thomas Frank, «Η κατάρρευση του μύθου των φαστ-φουντ», Le Monde Diplomatique, μτφρ. Κορίνα Βασιλοπούλου, διαθέσιμο διαδικτυακά στο http://www.monde-diplomatique.gr/spip.php?article524 , 6 Μαρτίου 2014, 12:00. []