Daily Archives: 30/12/2013

Α-στοχία

Ελλάδα, κάποια στιγμή τα τελευταία είκοσι χρόνια. Οδηγείς σε έναν τυχαίο δρόμο μιας πόλης. Κάποια στιγμή, αυτοκίνητο από τα δεξιά σου κόβει την πορεία εντελώς απροσδόκητα και χωρίς να έχει βγάλει φλας, με σκοπό να στρίψει αριστερά. Αποφεύγεις την σύγκρουση παρά τρίχα, κι αν τυχόν κορνάρεις ή δυσανασχετήσεις ο οδηγός του άλλου οχήματος σου κορνάρει επίσης εκνευρισμένος ή – σε μια χειρότερη εκδοχή- σταματά, σου ζητά τον λόγο (!!) και σε βρίζει!

Αποτελεί μια τυπική εικόνα ενός περιστατικού που στη χώρα μας είναι τόσο κοινότοπο ώστε καταλήγει ανάξιο αναφοράς. Τι μας λέει όμως για την κοινωνία μας; Γιατί ο οδηγός του οχήματος από δεξιά να πραγματοποιήσει έναν τέτοιο, απότομο ελιγμό, χωρίς καμία προειδοποίηση, θέτοντας σε κίνδυνο τη ζωή τη δική του και των άλλων οδηγών; Από κακία; Δε νομίζω… Από αβλεψία; Τότε μάλλον αποτελούμε κοινωνία μονίμως αφηρημένη, πράγμα που δεν επαληθεύεται εμπειρικά…

Ο Σωκράτης πίστευε ότι κανείς δεν πράττει κάτι κακό εν γνώσει του, διότι κάτι τέτοιο θα ήταν λογικά ενάντιο στο συμφέρον του. Στο παραπάνω παράδειγμα, προφανώς και ο οδηγός που πραγματοποιεί τον απότομο ελιγμό επ ουδενί δε φαντάζεται ότι μπορεί να προξενήσει ατύχημα, ή ακόμα χειρότερα να σκοτωθεί. Αν κάτι τέτοιο περνούσε από τη σκέψη του, λογικά δεν θα το διακινδύνευε και θα διάλεγε πιο ομαλό και ασφαλή τρόπο για να στρίψει αριστερά. Κι όμως, πράττει τον επικίνδυνο, «κακό» ελιγμό. Διότι -πάλι προφανώς- δεν έχει πλήρη γνώση των πιθανών συνεπειών της πράξης του.

Αυτή η ελλιπής γνώση αποτελεί ίσως την πιο εύλογη εξήγηση για τον κακό ελιγμό, αλλά και για πολλά άλλα αρνητικά χαρακτηριστικά της κοινωνίας μας. Εν προκειμένω, η ελλιπής γνώση πιθανότατα οφείλεται – πέρα από την ελλιπή οδηγική εκπαίδευση, που αποτελεί μια πιο επιφανειακή εξήγηση- σε ελλιπή και λανθασμένη διαχείριση της εμπειρίας. Ο «κακός» οδηγός έχει πάμπολλες φορές στο παρελθόν στρίψει απότομα και χωρίς να χρησιμοποιήσει το φλας του. Κι όμως ακόμη ζει! Συνεπώς, η εμπειρία του του δειχνει πως δεν πράττει κάτι λάθος! Φαίνεται παράλογο, κι όμως πράγματι κάπως έτσι συμβαίνει: η υποσυνείδητη προέκταση της παρελθούσας εμπειρίας στο μέλλον («αφού σήμερα ξημέρωσε, λογικά θα ξημερώσει και αύριο»)1 είναι ένας μηχανισμός της ανθρώπινης λογικής που συνήθως λειτουργεί και μας γλιτώνει από άσκοπη σκέψη και άγχος (φανταστείτε να αναλογιζόμασταν κάθε βράδυ αν όντως θα ξημερώσει το επόμενο πρωί!). Αντικειμενικά όμως, τα αποτελέσματα της εμπειρίας του παρελθόντος δεν διασφαλίζουν τα μελλούμενα.2 Το γεγονός πως ο «κακός» οδηγός άλλαξε απότομα λωρίδα εκατοντάδες φορές στο παρελθόν χωρίς να σκοτωθεί, δεν εγγυάται πως δεν μπορεί να σκοτωθεί από αυτόν τον ελιγμό στο μέλλον!3 Ο μόνος μηχανισμός που μπορεί να μεγιστοποιήσει την πιθανότητα επιβίωσης κατά την…. αλλαγή λωρίδας, είναι ο στοχασμός πάνω στην εμπειρία.

Ο στοχασμός, δηλαδή η επεξεργασία της εμπειρίας με τη λογική, είναι το μονο εργαλείο που διαθέτει ο άνθρωπος για να επεκτείνει τα όρια της εμπειρίας του και να πραγματοποιήσει πιθανολογικές ερμηνείες – ή ασφαλείς εργασίες. Αποτελεί πράγματι γεγονός πως «άλλαξα απότομα και χωρίς φλας λωρίδα 100 φορές στο παρελθόν και ακόμη ζω». Αυτό είναι το εμπειρικό δεδομένο. Από μόνο του όμως το εμπειρικό δεδομένο δεν αποτελεί γνώση, και ακόμη περισσότερο δεν αποτελεί γνώση του αληθούς. Από την εποχή της σκέψης του Πλάτωνα έχουμε καταλάβει πως ο στοχασμός πάνω στα δεδομένα της εμπειρίας είναι απαραίτητος για την αναζήτηση και ανακάλυψη της γνώσης. Ο «κακός» οδηγός τους παραδείγματός μας λοιπόν, ακόμη και αν δεν έχει εκπαιδευτεί σωστά, μπορεί -και οφείλει- να αναλογιστεί κατά πόσον η πραγματοποίηση ελιγμών σαν αυτόν που αρχικά περιγράψαμε είναι μια πρακτική ασφαλής ή όχι. Σε διαφορετική περίπτωση θα έχει επιβιώσει από τύχη – κάτι που όμως δε θα έπρεπε να μας ευχαριστεί, καθόσον είμαστε όντα  με έλλογες δυνατότητες.

Αν όλα τα παραπάνω αφορούσαν μόνο στις οδηγικές συνήθειες της κοινωνίας μας το θέμα θα εξαντλούνταν κάπου εδώ, αποτελώντας ίσως μια ακαδημαϊκή προσέγγιση του χάους των ελληνικών δρόμων. Δυστυχώς όμως, νομίζω πως αυτή η έλλειψη στοχασμού πάνω στην εμπειρία χαρακτηρίζει γενικότερα τις γεννιές των τελευταίων τριών – τεσσάρων δεκαετιών. Ο «αστόχαστος οδηγός» του παραπάνω παραδείγματος δε διαφέρει σημαντικά από τον πατέρα που δίνει επιφανειακές συμβουλές στο παιδί του, ο οποίος αδυνατώντας να διευρύνει με τη σκέψη του τα όρια της δικής του εμπειρίας δεν μπορεί να προσφέρει ουσιαστική βοήθεια στο πρόβλημα του παιδιού του. Αυτό το έλλειμα στοχασμού νομίζω πως εξηγεί αρκετές εκφάνσεις συμπεριφορών της κοινωνίας μας. Σε παλιότερες εποχές (θα έλεγα μέχρι τη δεκαετία του ’60) αυτό το έλλειμα στοχασμού το κάλυπτε η παράδοση.4 Με την άνοδο όμως της αστικοποίησης στις ελληνικές κοινωνίες, η γνωσιακή δύναμη της παράδοσης μειώθηκε, καθώς αποκοπήκαμε από το περιεχόμενό της τόσο χωρικά όσο και νοητικά (η παράδοση προέκυπτε από κοινωνίες που ζούσαν σε άλλες συνθήκες, πιο κοντά στη φύση και με διαφορετικές ανάγκες).

Ακόμη κι αν η παράδοση δεν αποτελεί καλό γνωσιολογικό εργαλείο, με την αποκοπή μας ως κοινωνία από αυτήν έχει δημιουργηθεί ένα κενό, ένα έλλειμα στον τρόπο με τον οποίο διαχειριζόμαστε την καθημερινή εμπειρία μας. Αποτέλεσμα του κενού αυτού είναι μερικές από τις πλευρές που συνθέτουν τον χαρακτήρα του νεοέλληνα: θεωρεί πως έχει πάντα δίκιο, πως η δική του σκέψη είναι η σωστότερη, διότι απλούστατα δεν έχει αναλογιστεί σε βαθμό τέτοιο που να συνειδητοποιήσει πως η αρχική του σκέψη δεν είναι και η μόνη δυνατή! Από εκεί ξεκινά ίσως η αδυναμία μας ως κοινωνία να θέσουμε ένα κοινό πλαίσιο κανόνων – και να τους ακολουθήσουμε…

  1. Η νοητική αυτή λειτουργία καλείται “επαγωγή” και αποτελεί δομικό συστατικό του τρόπου σκέψης μας αλλά και της λειτουργίας της επιστήμης. []
  2. …κάπως σαν τα ομόλογα του ελληνικού δημοσίου, που “οι αποδώσεις του παρελθόντος δεν εξασφαλίζουν τις μελλοντικές αποδόσεις” – τα διάβασες τα μικρά γραμματάκια πριν επενδύσεις… Ή μήπως όχι…; []
  3. Μάλιστα, αυτή η υποσυνείδητη επαγωγική προβολή στο μέλλον, η γνωστή μας “δύναμη της συνήθειας” αποτελεί την αιτία πολλών μεγάλων τεχνολογικών ατυχημάτων και καταστροφών. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο εργασίες όπως η οδήγηση, η πτήση αεροσκαφών και η λειτουργία πυρηνικών αντιδραστήρων απαιτούν την τήρηση σγκεκριμένων -και περισσότερο ή λιγότερο περίπλοκων- πρωτοκόλων ενεργειών []
  4. Εξάλλου και η παράδοση αποτελεί μια μορφή επέκτασης της εμπειρίας μας, αλλά μορφή πιο συντηρητική, καθώς αδυνατεί να προσαρμοστεί στις αλλαγές που έχουν εν τω μεταξύ συντελεστεί. []