Daily Archives: 01/12/2013

Η γνώση ως απάντηση στον συλλογικό παραλογισμό

Ρώμη, δύο χρόνια πριν το ξέσπασμα του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Μαρσέλο (Ζαν Λουί Τρεντινιάν) ζει μια απόλυτα συμβατική ζωή. Δουλεύει για το φασιστικό καθεστώς του Μουσολίνι, είναι παντρεμένος με μία μικροαστή αλλά κοινωνικά αποδεκτή γυναίκα και πηγαίνει στην εκκλησία σε τακτά διαστήματα. Ο Μαρσέλο θα βρεθεί όμως αντιμέτωπος με τις… συνέπειες των πράξεών του όταν θα του ζητήσει το αφεντικό του να σκοτώσει έναν πρώην καθηγητή του.
SevenArt

Ο Κομφορμίστας – Bertolucci

Ο Bertolucci καταπιάνεται με ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα εδώ: πώς η ψυχολογία και οι επιλογές του ατόμου καταλήγουν να έχουν σημαντικό κοινωνικό αντίκτυπο. Προσεγγίζει μάλιστα το θέμα με έναν πηγαίο, υπαρξιακό και γνωσιολογικό προβληματισμό.

Ο Κονφορμιστής δεν είναι απλώς ένας άνθρωπος που θέλει να μοιάζει με όλους τους άλλους. Επιδιώκει την ένταξή του στο κοινωνικό σύνολο, μέσα από ένα δρόμο που διαλύει το εγώ του στη συλλογική υπόσταση. Ένας τέτοιος προσανατολισμός φανερώνει σημαντικά προβλήματα στο ίδιο το «εγώ» (για να γίνει αυτό εμφανές, ο Bertolucci βάζει το νεαρό Μαρσέλο να εχει πρωταγωνιστήσει σε μια τραυματική εμπειρία, που περιλαμβάνει σεξουαλική κακοποίηση, όπλα και βία). Στην πραγματική ζωή όμως, αυτά τα προβλήματα του «εγώ» δεν είναι απαραίτητο να είναι τόσο δραματικά ή ολοκληρωτικά. Κονφορμιστής, θα μπορούσαμε να πούμε, γίνεται κατά διαστήματα κάθε άνθρωπος που ενστερνίζεται το κοινά αποδεκτό πρότυπο, όχι επειδή έχει καταλήξει σε αυτό μέσα από μια διαδικασία σκέψης, αλλά γιατί θέλει να γίνει αρεστός, να πάει με το ρεύμα, ή απλά βαριέται να σκεφτεί την πραγματικότητα που τον περιβάλλει.

Όπως γίνεται εμφανές, υπάρχουν σημαντικές γνωσιολογικές διαστάσεις στο ζήτημα του κονφορμισμού. Κάποιος που βάζει το μυαλό του να δουλέψει, που στοχάζεται έστω και απλοϊκά, δεν μπορεί να καταλήξει κονφορμιστής. Η δραματική ιστορία της επικράτησης του φασισμού και του ναζισμού δείχνει αναμφίβολα πως οι κοινωνίες -τουλάχιστον σε κάποιες περιόδους- υιοθέτησαν κονφορμιστική στάση απέναντί τους. Μια στοιχειωδώς δομημένη σκέψη όμως, θα αρκούσε για να καταδείξει το παράλογο της τροπής που οι κοινωνίες αυτές έπαιρναν.

Ο Bertolucci έχει συναίσθηση αυτής της γνωσιολογικής προέκτασης. «Ο Κονφορμιστής» εξάλλου θεωρείται από μερικους ως μια κοινωνική ανάγνωση πάνω στη γνωσιολογία του Πλάτωνα.1 Και πράγματι, ο σκηνοθέτης αναδεικνύει τις γνωσιολογικές προεκτάσεις των προτύπων που κυριαρχούν στην ταυτότητα της κοινωνίας που περιγράφει: ο μικροαστικός τρόπος σκέψης, που βασίζεται σε μια επιφανειακή ανάνγωση της κοινωνικής πραγματικότητας με επίκεντρο το επίσης επιφανειακά ορισμένο ατομικό συμφέρον οδηγεί σε μια αντίστοιχα ανάλαφρη αντιμετώπιση των εν εξελίξει διεργασιών εκφασισμού. Ο μικροαστός «γνωρίζει» επιφανειακά και συνεπώς οδηγείται σε επιφανειακές ερμηνείες, που τις καθιστά «απόλυτες αλήθειες» στον βαθμό που ικανοποιούνται τα ατομικά μικροσυμφέροντά του.2 Καταλήγει μάλιστα ο Bertolucci να μας χαρίζει στην ταινία αυτή μια αισθητικά εξαίρετη απόδοση της εικόνας του σπηλαίου του Πλάτωνα, την οποία προβάλει πάνω στην κοινωνική πραγματικότητα που παρουσιάζει.

Ο Μαρσέλο τελικά δεν καταφέρνει τελικά να εκπληρώσει την αποστολή του: ο καθηγητής (σύμβολο της Γνώσης, που αναπόδραστα θα οδηγούσε στην κριτική καταπολέμηση του καθεστώτος) δεν πέφτει νεκρός από τα χέρια του, αλλά από τους «αναπληρωματικούς» δολοφόνους που το φασιστικό καθεστώς είχε προνοήσει να τον ακολουθούν. Ο συνεργάτης του μάλιστα τον θεωρεί «δειλό, ισάξιο με τους ομοφυλόφιλους».

Ο πραγματικός λόγος όμως του δισταγμού του Μαρσέλο δεν είναι η δειλία του, αλλά οι γνωσιολογικές συνέπειες της επαφής του με τον καθηγητή πριν τη δολοφονία. Η γνωσιακή «διαφώτισή» του που έρχεται με την σκηνή της περιγραφής του σπηλαίου, αναθερμαίνει την ανθρώπινη σπίθα στο λογικό και την ψυχή του. Δεν ταράσσεται ο κονφορμισμός του απλώς και μόνο από τη διανοητική αναταραχή που του επέφερε η επαφή του με τη γνώση. Η γνώση ξύπνησε τον ανθρωπισμό που κάθε άνθρωπος έχει στον πυρήνα του και που ο παραλογισμός των ολοκληρωτικών καθεστώτων πάντα προσπαθεί να εξαλείψει.

Η αληθινή γνώση (είτε ποιητική, είτε φιλοσοφική) δεν μπορεί παρά να αποκαταστήσει την ισορροπία του ανθρώπου με τον άνθρωπο στο εσωτερικό του…

  1. Julia Annas, Εισαγωγή στην Πολιτεία του Πλάτωνα, Εκδ. Καλέντης, Αθήνα, 2006, σσ. 322 – 324 []
  2. Μας θυμίζει μήπως αυτό κάτι; Ποιά ήταν η μόνιμη επωδός της νεοελληνικής κοινωνίας όποτε καταφερόταν κανείς ενάντια στην μαζική κουλτούρα του σκυλάδικου και ανάλαφρου; Και ποιά τα αποτελέσματα αυτής της μαζικής κουλτούρας στον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται ο μέσος μικροαστός νεοέλληνας σήμερα, μέσα στον πάταγο με τον οποίο γκρεμίζεται το κοσμοείδωλό του; []