Monthly Archives: December 2013

Α-στοχία

Ελλάδα, κάποια στιγμή τα τελευταία είκοσι χρόνια. Οδηγείς σε έναν τυχαίο δρόμο μιας πόλης. Κάποια στιγμή, αυτοκίνητο από τα δεξιά σου κόβει την πορεία εντελώς απροσδόκητα και χωρίς να έχει βγάλει φλας, με σκοπό να στρίψει αριστερά. Αποφεύγεις την σύγκρουση παρά τρίχα, κι αν τυχόν κορνάρεις ή δυσανασχετήσεις ο οδηγός του άλλου οχήματος σου κορνάρει επίσης εκνευρισμένος ή – σε μια χειρότερη εκδοχή- σταματά, σου ζητά τον λόγο (!!) και σε βρίζει!

Αποτελεί μια τυπική εικόνα ενός περιστατικού που στη χώρα μας είναι τόσο κοινότοπο ώστε καταλήγει ανάξιο αναφοράς. Τι μας λέει όμως για την κοινωνία μας; Γιατί ο οδηγός του οχήματος από δεξιά να πραγματοποιήσει έναν τέτοιο, απότομο ελιγμό, χωρίς καμία προειδοποίηση, θέτοντας σε κίνδυνο τη ζωή τη δική του και των άλλων οδηγών; Από κακία; Δε νομίζω… Από αβλεψία; Τότε μάλλον αποτελούμε κοινωνία μονίμως αφηρημένη, πράγμα που δεν επαληθεύεται εμπειρικά…

Ο Σωκράτης πίστευε ότι κανείς δεν πράττει κάτι κακό εν γνώσει του, διότι κάτι τέτοιο θα ήταν λογικά ενάντιο στο συμφέρον του. Στο παραπάνω παράδειγμα, προφανώς και ο οδηγός που πραγματοποιεί τον απότομο ελιγμό επ ουδενί δε φαντάζεται ότι μπορεί να προξενήσει ατύχημα, ή ακόμα χειρότερα να σκοτωθεί. Αν κάτι τέτοιο περνούσε από τη σκέψη του, λογικά δεν θα το διακινδύνευε και θα διάλεγε πιο ομαλό και ασφαλή τρόπο για να στρίψει αριστερά. Κι όμως, πράττει τον επικίνδυνο, «κακό» ελιγμό. Διότι -πάλι προφανώς- δεν έχει πλήρη γνώση των πιθανών συνεπειών της πράξης του.

Αυτή η ελλιπής γνώση αποτελεί ίσως την πιο εύλογη εξήγηση για τον κακό ελιγμό, αλλά και για πολλά άλλα αρνητικά χαρακτηριστικά της κοινωνίας μας. Εν προκειμένω, η ελλιπής γνώση πιθανότατα οφείλεται – πέρα από την ελλιπή οδηγική εκπαίδευση, που αποτελεί μια πιο επιφανειακή εξήγηση- σε ελλιπή και λανθασμένη διαχείριση της εμπειρίας. Ο «κακός» οδηγός έχει πάμπολλες φορές στο παρελθόν στρίψει απότομα και χωρίς να χρησιμοποιήσει το φλας του. Κι όμως ακόμη ζει! Συνεπώς, η εμπειρία του του δειχνει πως δεν πράττει κάτι λάθος! Φαίνεται παράλογο, κι όμως πράγματι κάπως έτσι συμβαίνει: η υποσυνείδητη προέκταση της παρελθούσας εμπειρίας στο μέλλον («αφού σήμερα ξημέρωσε, λογικά θα ξημερώσει και αύριο»)1 είναι ένας μηχανισμός της ανθρώπινης λογικής που συνήθως λειτουργεί και μας γλιτώνει από άσκοπη σκέψη και άγχος (φανταστείτε να αναλογιζόμασταν κάθε βράδυ αν όντως θα ξημερώσει το επόμενο πρωί!). Αντικειμενικά όμως, τα αποτελέσματα της εμπειρίας του παρελθόντος δεν διασφαλίζουν τα μελλούμενα.2 Το γεγονός πως ο «κακός» οδηγός άλλαξε απότομα λωρίδα εκατοντάδες φορές στο παρελθόν χωρίς να σκοτωθεί, δεν εγγυάται πως δεν μπορεί να σκοτωθεί από αυτόν τον ελιγμό στο μέλλον!3 Ο μόνος μηχανισμός που μπορεί να μεγιστοποιήσει την πιθανότητα επιβίωσης κατά την…. αλλαγή λωρίδας, είναι ο στοχασμός πάνω στην εμπειρία.

Ο στοχασμός, δηλαδή η επεξεργασία της εμπειρίας με τη λογική, είναι το μονο εργαλείο που διαθέτει ο άνθρωπος για να επεκτείνει τα όρια της εμπειρίας του και να πραγματοποιήσει πιθανολογικές ερμηνείες – ή ασφαλείς εργασίες. Αποτελεί πράγματι γεγονός πως «άλλαξα απότομα και χωρίς φλας λωρίδα 100 φορές στο παρελθόν και ακόμη ζω». Αυτό είναι το εμπειρικό δεδομένο. Από μόνο του όμως το εμπειρικό δεδομένο δεν αποτελεί γνώση, και ακόμη περισσότερο δεν αποτελεί γνώση του αληθούς. Από την εποχή της σκέψης του Πλάτωνα έχουμε καταλάβει πως ο στοχασμός πάνω στα δεδομένα της εμπειρίας είναι απαραίτητος για την αναζήτηση και ανακάλυψη της γνώσης. Ο «κακός» οδηγός τους παραδείγματός μας λοιπόν, ακόμη και αν δεν έχει εκπαιδευτεί σωστά, μπορεί -και οφείλει- να αναλογιστεί κατά πόσον η πραγματοποίηση ελιγμών σαν αυτόν που αρχικά περιγράψαμε είναι μια πρακτική ασφαλής ή όχι. Σε διαφορετική περίπτωση θα έχει επιβιώσει από τύχη – κάτι που όμως δε θα έπρεπε να μας ευχαριστεί, καθόσον είμαστε όντα  με έλλογες δυνατότητες.

Αν όλα τα παραπάνω αφορούσαν μόνο στις οδηγικές συνήθειες της κοινωνίας μας το θέμα θα εξαντλούνταν κάπου εδώ, αποτελώντας ίσως μια ακαδημαϊκή προσέγγιση του χάους των ελληνικών δρόμων. Δυστυχώς όμως, νομίζω πως αυτή η έλλειψη στοχασμού πάνω στην εμπειρία χαρακτηρίζει γενικότερα τις γεννιές των τελευταίων τριών – τεσσάρων δεκαετιών. Ο «αστόχαστος οδηγός» του παραπάνω παραδείγματος δε διαφέρει σημαντικά από τον πατέρα που δίνει επιφανειακές συμβουλές στο παιδί του, ο οποίος αδυνατώντας να διευρύνει με τη σκέψη του τα όρια της δικής του εμπειρίας δεν μπορεί να προσφέρει ουσιαστική βοήθεια στο πρόβλημα του παιδιού του. Αυτό το έλλειμα στοχασμού νομίζω πως εξηγεί αρκετές εκφάνσεις συμπεριφορών της κοινωνίας μας. Σε παλιότερες εποχές (θα έλεγα μέχρι τη δεκαετία του ’60) αυτό το έλλειμα στοχασμού το κάλυπτε η παράδοση.4 Με την άνοδο όμως της αστικοποίησης στις ελληνικές κοινωνίες, η γνωσιακή δύναμη της παράδοσης μειώθηκε, καθώς αποκοπήκαμε από το περιεχόμενό της τόσο χωρικά όσο και νοητικά (η παράδοση προέκυπτε από κοινωνίες που ζούσαν σε άλλες συνθήκες, πιο κοντά στη φύση και με διαφορετικές ανάγκες).

Ακόμη κι αν η παράδοση δεν αποτελεί καλό γνωσιολογικό εργαλείο, με την αποκοπή μας ως κοινωνία από αυτήν έχει δημιουργηθεί ένα κενό, ένα έλλειμα στον τρόπο με τον οποίο διαχειριζόμαστε την καθημερινή εμπειρία μας. Αποτέλεσμα του κενού αυτού είναι μερικές από τις πλευρές που συνθέτουν τον χαρακτήρα του νεοέλληνα: θεωρεί πως έχει πάντα δίκιο, πως η δική του σκέψη είναι η σωστότερη, διότι απλούστατα δεν έχει αναλογιστεί σε βαθμό τέτοιο που να συνειδητοποιήσει πως η αρχική του σκέψη δεν είναι και η μόνη δυνατή! Από εκεί ξεκινά ίσως η αδυναμία μας ως κοινωνία να θέσουμε ένα κοινό πλαίσιο κανόνων – και να τους ακολουθήσουμε…

  1. Η νοητική αυτή λειτουργία καλείται “επαγωγή” και αποτελεί δομικό συστατικό του τρόπου σκέψης μας αλλά και της λειτουργίας της επιστήμης. []
  2. …κάπως σαν τα ομόλογα του ελληνικού δημοσίου, που “οι αποδώσεις του παρελθόντος δεν εξασφαλίζουν τις μελλοντικές αποδόσεις” – τα διάβασες τα μικρά γραμματάκια πριν επενδύσεις… Ή μήπως όχι…; []
  3. Μάλιστα, αυτή η υποσυνείδητη επαγωγική προβολή στο μέλλον, η γνωστή μας “δύναμη της συνήθειας” αποτελεί την αιτία πολλών μεγάλων τεχνολογικών ατυχημάτων και καταστροφών. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο εργασίες όπως η οδήγηση, η πτήση αεροσκαφών και η λειτουργία πυρηνικών αντιδραστήρων απαιτούν την τήρηση σγκεκριμένων -και περισσότερο ή λιγότερο περίπλοκων- πρωτοκόλων ενεργειών []
  4. Εξάλλου και η παράδοση αποτελεί μια μορφή επέκτασης της εμπειρίας μας, αλλά μορφή πιο συντηρητική, καθώς αδυνατεί να προσαρμοστεί στις αλλαγές που έχουν εν τω μεταξύ συντελεστεί. []

Το κείμενο της Julia Hobsbawm με τίτλο «Remembering Dad» δημοσιεύθηκε στους «Financial Times» στις 19.4.2013. Εδώ δημοσιεύονται αποσπάσματα.

O Eric Hobsbawm με την κόρη του Τζούλια, τη μέρα του γάμου της

Ο πατέρας μου ήταν ευχαριστημένος ξέροντας ότι θα καταλήξει στο Νεκροταφείο του Χαϊγκέιτ (λίγα μέτρα πέρα από τον τάφο του Μαρξ). Η ανατολική πτέρυγα του κοιμητηρίου είναι γεμάτη εικονοκλάστες διανοούμενους. Για κάποιον που πέρασε κάθε μέρα της ζωής του διαβάζοντας τόσα πολλά και τόσο διαφορετικά πράγματα (αγαπούσε την ποίηση του Γ. Χ. Ώντεν και τα μυθιστορήματα του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες ή του Κάρλος Φουέντες εξίσου με την πολιτική οικονομία) κάναμε τη σκέψη ότι ήταν ταιριαστό να αναπαυθεί ανάμεσα σε συγγραφείς και αγωνιστές με τους οποίους είτε έκανε όντως παρέα όσο ζούσε είτε ευχαρίστως θα έκανε αν τους είχε γνωρίσει. Οι βραδινές μαζώξεις που οργάνωναν οι γονείς μου στο σπίτι μας στο Χάμπστεντ είχαν αφήσει εποχή: τα Χριστούγεννα της δεκαετίας του 1970 τα μοιραζόμασταν πάντα με ακαδημαϊκούς απ’ όλο τον κόσμο, οι οποίοι, όπως έλεγε η μητέρα μου, «δεν είχαν πού αλλού να πάνε μέχρι να ξανανοίξει το Βρετανικό Μουσείο». Τα επόμενα χρόνια οι γονείς μου οργάνωναν ετήσια μεσημεριανά πάρτυ στο όμορφο εξοχικό τους στο Μπρέκον Μπίκονς κατά τη διάρκεια του Φεστιβάλ του Χέι,1 στο οποίο ο πατέρας μου ήταν πρόεδρος, για τους περαστικούς από κει συγγραφείς που ήταν και παλιοί τους φίλοι: τον Αμάρτυα Σεν και την Έμμα Ρόθτσιλντ, την Κλαιρ Τόμαλιν και τον Μάικλ Φρέιν, τον αξέχαστο Σερ Τζων Μάντοξ και τη σύζυγό του, συγγραφέα Μπρέντα Μάντοξ. Και τον Τομ Στόπαρντ ο οποίος, απ’ ό,τι φαίνεται, βάσισε στον πατέρα μου τον χαρακτήρα τού κομμουνιστή καθηγητή του Κέμπριτζ, στο θεατρικό του έργο Ροκ εν Ρολ.2)

   Μια από τις αγαπημένες ιστορίες της μητέρας μου, που μου έχει διηγηθεί πάμπολλες φορές, είναι ότι όταν γεννήθηκα, το 1964, είπε στη νοσηλεύτρια, για να φωνάξει τον πατέρα μου: «Θα βγεις στο διάδρομο και θα ψάξεις να βρεις έναν κύριο που δεν πηγαινοέρχεται νευρικά πάνω-κάτω, αλλά θα κάθεται και διαβάζει». Μέχρι κι έναν τηλεφωνικό κατάλογο διάβασε κάποτε σ’ ένα ξενοδοχείο στη Σεβίλλη, αντί για τη Βίβλο, κι έφτασε μέχρι το «Η». Κατά βάθος, ήταν ανθρωπολόγος. Το μυαλό του το έτρεφε εκείνο το γνώρισμα που ευχόταν, όπως μου έλεγε, να χαρακτηρίζει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο τα εγγόνια του: η περιέργεια.

   [Κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του] ένιωθε τρυφερότητα για τους εργαζόμενους και τις εργαζόμενες του νοσοκομείου. Μας τους σύστηνε με θαυμασμό όταν τον επισκεπτόμασταν: κατάγονταν από τις Φιλιππίνες ή τη Νιγηρία, είχανε διδακτορικά. Νομίζω ότι έβλεπε στις γυναίκες και τους άντρες αυτούς εκείνο το οποίο εκτιμούσε περισσότερο από κάθε τι άλλο, καθώς κι ο ίδιος είχε ξεκινήσει φτωχός και ανέβηκε κοινωνικά με σκληρή δουλειά, με την περιέργειά του και με την ικανότητά του για μάθηση. Νομίζω επίσης ότι του θύμιζαν τους φοιτητές και τις φοιτήτριες που είχε αγαπήσει στα εξήντα πέντε χρόνια της θητείας του στο Κολλέγιο Μπέρμπεκ του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, το οποίο ειδικεύεται σε βραδινά προγράμματα σπουδών για εργαζόμενους φοιτητές. Αυτό που έβλεπε στο προσωπικό του νοσοκομείου ήταν η ζωή του μετανάστη, του εμιγκρέ, του φοιτητή, όλων όσων καταφέρνουν να ανασύρουν τον εαυτό τους από το τέλμα της απελπισίας μέσω της εκπαίδευσης. Οι νοσηλευτές κι οι νοσηλεύτριες της πτέρυγας και οι βοηθοί του το ανταπέδιδαν, πλησιάζοντας στο κρεβάτι για να τον χαιρετήσουν με χαμόγελο («Γεια σας, κύριε καθηγητά!»), και κάνοντας το καλύτερο όταν τον άλλαζαν ή τον σήκωναν από το κρεβάτι.

Σε κάθε δωμάτιο του σπιτιού στο Χάμπστεντ υπήρχε από ένα τραπέζι σκεπασμένο με βιβλία κάθε μεγέθους και είδους, χειρόγραφα και χαρτιά, τα οποία ο πατέρας μου μονίμως ψαχούλευε. Συνεχώς, μέχρι το τέλος, έγραφε κάτι καινούριο ή βελτίωνε κάτι παλιότερο. Παρότι μπορούσε να χρησιμοποιήσει e-mail και να σερφάρει στο ίντερνετ, ήταν άνθρωπος του βιβλίου. Ακόμα προσπαθούμε να βάλουμε τα βιβλία του σε μια σειρά. Όταν πέθανε, άρχισα να ξεδιαλέγω τα βιβλία που μου είχε δώσει σ’ όλη μου τη ζωή: μια συλλογή ποιημάτων του Μπέρτολτ Μπρεχτ, ένα μυθιστόρημα του Γιόσεφ Σκβορέτσκι, μια ιστορία του «ευρωπαϊκού κόσμου» και μια έκδοση της προ-γκλάσνοστ περιόδου, του 1983: Μόσχα, Λένινγκραντ, Κίεβο: ένας Οδηγός των εκδόσεων Progress. Σε πολλά από αυτά βρήκα ένα γλυκό καφετί ex libris που μου είχε δώσει, με το σχέδιο μιας μικρής καφέ κουκουβάγιας. Ίσως να θεωρούσε πως όλοι μπορούσαν να γίνουν σοφοί όπως αυτός. Μα αυτό ήταν μια υπερβολική απαίτηση, ειδικά για ένα παιδί — και βέβαια προτιμούσα σαφώς τα βιβλία της Ένιντ Μπλάιτον3) παρά τα βιβλία που μου χάριζε εκείνος.

Όταν ήμουν εννιά ετών, μου έδωσε ένα απίστευτα δύσκολο ακαδημαϊκό βιβλίο: μου αγόρασε τη Μαρία Θηρεσία του Κ. A. Roider, όταν αποφάσισε πως η εν λόγω αυτοκράτειρα θα ήταν τέλεια για τη σχολική μου εργασία με θέμα «Σημαντικές γυναίκες της Ιστορίας». Είχε εκδοθεί από τον Prentice Hall4) στη σειρά «Βιογραφίες Σημαντικών Ανθρώπων»: καμία σχέση με τα βιβλιαράκια του Puffin.5) Καθώς κρατώ το καλοπροαίρετο αυτό δώρο στα ενήλικα πια χέρια μου, θυμάμαι με ανατριχιαστική ακρίβεια το πόσο ηλίθια και άχρηστη ένιωσα τότε.

Δεν ήταν το είδος του γονιού που ταΐζει με το ζόρι τα παιδιά του με Μεγάλα Έργα: μας διάβαζε όλους τους Τεν Τεν ας πούμε και, όταν έκανε τον κάπτεν Χάντοκ φωνάζοντας «Μα τις χίλιες μέδουσες!» φαινόταν να το διασκεδάζει τουλάχιστον όσο κι εμείς που τον ακούγαμε. Ωστόσο, νομίζω ότι ξεχνούσε πολλές φορές πως δεν ήμασταν τίποτα υψηλόφρονες λόγιοι, αλλά συνηθισμένα παιδιά. Στα λίγα λόγια που είπε ο αδελφός μου ο Άντυ στην κηδεία του μπαμπά, θύμισε πόσο ντρεπόμασταν, σαν παιδιά, όταν «όλοι οι φίλοι μας είχαν αθλητικούς, όμορφους, καλοντυμένους νεαρούς μπαμπάδες, ενώ ο δικός μας δρασκέλιζε το κατώφλι της αίθουσας συγκεντρώσεων, ζωντανό αρχέτυπο αφηρημένου καθηγητή, με αραιά γκρίζα μαλλιά, χοντρά γυαλιά και το ακαδημαϊκό του σακίδιο κρεμασμένο στην πλάτη».

Τη μέρα του γάμου μου με συνόδευσε στο ληξιαρχείο του Μέριλμποουν, κρατώντας ιπποτικά την ομπρέλα του για να με προστατεύσει από τη λονδρέζικη βροχή. Εγώ φορούσα μπλε οργάντζα, πράσινο ιριδίζον μετάξι κι ένα κόσμημα της μητέρας μου. Εκείνος φορούσε ένα κοστούμι, κρυμμένο κάτω από το καθημερινό του αδιάβροχο, και το σακίδιό του, το οποίο εννοείται ότι περιείχε κάτι για διάβασμα. Τον σκέφτομαι πάλι, τώρα, μια ψηλή φιγούρα που περπατούσε δρασκελίζοντας τον δρόμο με τα μαλακά καφέ παπούτσια του και τη γραβάτα του να χοροπηδάει, να μιλά κουνώντας τα χέρια του, ικανός να προκαλέσει αφόρητη ένταση και δυνατά γέλια σε μία και μόνη συζήτηση. Τον σκέφτομαι, αυτόν και τα βιβλία του: ήταν έτοιμος για όλα, σίγουρος ότι υπάρχει πάντα, κάθε λεπτό, κάτι ενδιαφέρον να ανακαλύψει.

  μετάφραση: Δημήτρης Ιωάννου

πηγή: Ενθέματα

  1. Το περίφημο Hay Festival ξεκίνησε το 1988 ως φεστιβάλ λογοτεχνίας, ενώ τα επόμενα περιέλαβε και συναυλίες, κινηματογραφικές προβολές κ.ά. Λαμβάνει χώρα κάθε καλοκαίρι στην ουαλική πόλη Hay-on-Wye, βόρεια του Κάρντιφ. (Σ.τ.Μ.). []
  2. Το RocknRoll (2006) ξεκινά από τη σχέση που αναπτύσσεται, μετά την Άνοιξη της Πράγας, ανάμεσα σε έναν νεαρό Τσέχο υποψήφιο διδάκτορα του Κέμπριτζ, που αγαπά το ροκ και αποστρέφεται το σοσιαλιστικό καθεστώς της πατρίδας του, και στον μαρξιστή καθηγητή του, που εξακολουθεί να πιστεύει στον υπαρκτό σοσιαλισμό. (Σ.τ.Μ. []
  3. Enid Blyton (1897-1968): Αγγλίδα συγγραφέας παιδικών βιβλίων. Η διασημότερη σειρά βιβλίων της ήταν Τα Πέντε Λαγωνικά. (Σ.τ.Μ. []
  4. Αμερικανικός οίκος που ειδικεύεται στα εκπαιδευτικά βιβλία. (Σ.τ.Μ. []
  5. Βρετανικός οίκος παιδικών και εικονογραφημένων βιβλίων. (Σ.τ.Μ. []

Τζαφάρ

Αυτό που δεν αναγνωρίζουμε ως οικείο κινητοποιεί μέσα μας έναν μηχανισμό άμυνας κατά τον οποίο προσπαθούμε να νιώσουμε σε πλεονεκτική θέση έναντι αυτού του μη-οικείου. Ο ρατσισμός είναι μια υποσυνείδητη μορφή υπεροψίας απέναντι στο διαφορετικό. Και εμφανίζεται με σχεδόν υποσυνείδητες μορφές, όπως είναι η ενστικτώδης αποστροφή του βλέμματός μας όταν αντικρύσουμε ένα άτομο πχ διαφορετικού χρώματος.

Ας μην υποκύψουμε στην καθημερινή συναναστροφή μας με το ρατσισμό. Ας μην ταΐζουμε την αρνητική πλευρά του εαυτού μας. Ας αποδεχτούμε ανιδιοτελώς τον άνθρωπο…

Η κρίση οδήγησε στην εξαφάνιση των πραγματικών αμοιβών. Αυτό έγινε στο πλαίσιο -αλλά είναι και αποτέλεσμα- της ανακατανομής των εισοδημάτων και της διαμόρφωσης νέων κοινωνικοοικονομικών σχέσεων, όπως τις χρειαζόταν το νέο Σύστημα. Αμεσα αποτελέματα αυτού είναι η καταχρέωση του αγροτικού κόσμου, η απώλεια της μικρής ιδιοκτησίας και περιουσίας, η ανακατανομή του πλούτου μέσω της οικονομικής κρίσης. Άμεσο αποτέλεσμα η δημιουργία “νέου τύπου φτωχών”, οι οποίοι αποτελούν γνήσιο δημιούργημα της κρίσης.
Β. Κρεμμύδας

Φαντάζει για ανάλυση των αποτελεσμάτων της σημερινής κρίσης. Κι όμως, αφορά στην κρίση του 17ου αιώνα, τότε που η μετάβαση από τον φεουδαλισμό στον καπιταλισμό συνέθλιβε τις αγροτικές μάζες. Όπως ακριβώς η σημερινή μετάβαση από τον καπιταλισμό στον άκρατο νεοφιλελευθερισμό συνθλίβει τα μικροαστικά στρώματα…

readingΤο μυαλό απεχθάνεται το κενό και, αν δεν υπάρχουν σημαντικές ανησυχίες για να το τροφοδοτήσουν, θα εργαστεί πάνω σε οποιαδήποτε ασημαντότητα του τύχει.

Alain deBotton

Χριστούγεννα για ανθρώπους

Διάβασα πρόσφατα ένα ενδιαφέρον άρθρο του Alain deBotton1 σχετικά με την προσέγγιση των εορτών των Χριστουγέννων από έναν άθεο. Ανάλογα ζητήματα σχετικά με το «εορταστικό πνεύμα των Χριστουγέννων» με απασχολούν πάντα αυτές τις ημέρες, καθόσον δεν θεωρώ τον εαυτό μου πιστό. Τι ακριβώς γιορτάζουμε τα Χριστούγεννα; Τη γέννηση του θεανθρώπου; Και οι μη χριστιανοί; Τι είναι αυτό που κάνει θελκτικά τα Χριστούγεννα πχ στους Ιάπωνες; Ή τι μπορεί να αποκομίσει ένας άθεος από τις ημέρες αυτές; Αυτό που προσλαμβάνουν από τα Χριστούγεννα οι πιστοί Χριστιανοί, είναι σε συμφωνία με τις επιταγές της θρησκείας;

Ας κάνουμε μια μικρή ιστορική αναδρομή. Οι ανθρώπινοι πολιτισμοί σχεδόν πάντα είχαν κάποια γιορτή κοντά στο χειμερινό ηλιοστάσιο2, την ημέρα δηλαδή που η νύχτα έχει τη μεγαλύτερη διάρκεια, σηματοδοτώντας την έναρξη του χειμώνα. Για τις κατά βάση αγροτικές ανθρώπινες κοινωνίες ο κύκλος εναλλαγής των εποχών ήταν άμεσα συνδεδεμένος με την επιβίωσή τους: η σπορά, η συγκομιδή, οι εποχές των κυνηγιών του κάθε είδους, η ανθρώπινη επιβίωση γενικά ήταν άμεσα συνδεδεμένη με την περιφορά της γης γύρω από τον ήλιο. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον το γεγονός πως τα άστρα και οι πλανήτες έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην ανθρώπινη μεταφυσική, χωρίς ουσιαστικά να γνωρίζουν οι άνθρωποι πως πράγματι η επιβίωσή τους εξαρτιόταν από τη θέση της γης στο ηλιακό σύστημα. Και είναι ίσως λυπηρό ότι ο σύγχρονος βιομηχανικός πολιτισμός μας έχει οδηγήσει σε μια σχέση απομάκρυνσης από τη φύση…

Γίνεται λοιπόν εμφανές γιατί οι άνθρωποι ανέκαθεν γιόρταζαν τις σημαντικές στιγμές του ηλιακού χρόνου. Το γεγονός πως ο χριστιανισμός τοποθέτησε μια τόσο σημαντική για αυτόν γιορτή όπως η γέννηση του θεανθρώπου «πάνω» στον εορτασμό του χειμερινού ηλιοστασίου, δείχνει πως οι εορτές του ηλιακού ημερολογίου ήταν βαθύτατα εγγεγραμμένες στο πολιτισμικό υποσυνείδητο των ανθρώπων.3 Πλέον όμως, στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες χριστιανισμός και καπιταλισμός, με λίγα λόγια θρησκεία και κοινωνική οργάνωση, έχουν «ζυμωθεί»4 σε μία νέα κοινωνική ταυτότητα. Αναμφισβήτητα το θρησκευτικό αίσθημα έχει υποχωρήσει και η πνευματικότητα που αυτό πρέσβευε έχει σε μεγάλο βαθμό αντικατασταθεί από καταναλωτικές συνήθειες.5 Τα Χριστούγεννα της Coca Cola και του κοκκινοντυμένου Αη Βασίλη προφανώς δεν έχουν το ίδιο περιεχόμενο με τα Χριστούγεννα του 12 αι. μ.Χ.

Επιπλέον, σήμερα έχει υποχωρήσει και η επαφή μας με τη φύση – και συνεπώς η συνειδητοποίηση της αξίας του χειμερινού ηλιοστασίου δεν είναι προφανής. Σε τι θα μπορούσαμε λοιπόν να εστιάσουμε το «πνεύμα των Χριστουγέννων»; Ένας σημερινός σκεπτόμενος άνθρωπος, πιστός ή μη, τι μπορεί να αποκομίσει από την γιορτή των Χριστουγέννων εκτός του θρησκευτικού συμβολισμού; Μπορεί να γίνει καλύτερος άνθρωπος, ανεξάρτητα από τις μεταφυσικές «ανταμοιβές» που η χριστιανική θρησκεία υπόσχεται;

Τα Χριστούγεννα και παλιότερα οι γιορτές του χειμερινού ηλιοστασίου, κάνουν ουσιαστικά μια «δήλωση»: επισημοποιούν την ψυχολογική κατάσταση που επιφέρει στον άνθρωπο η έλευση του χειμώνα. Η πτώση της θερμοκρασίας μας ωθεί να «κλειστούμε στον εαυτό μας», με τον ίδιο τρόπο που μας αναγκάζει να κλειστούμε στο σπίτι μας – όπως εξάλλου και η φύση αναστέλει μέρος της λειτουργίας της, αναμένοντας το τέλος των κρύων. Ο χειμώνας γενικά μας επιβάλει το «μέσα». Αυτό το «μέσα» είναι η αφορμή για μια ενδοσκοπική ματιά του ανθρώπου, την οποία και γιορτάζουμε αυτές τις μέρες. Αυτό το «μέσα» αποτελεί επίσης το στοιχείο που μας ωθεί τα Χριστούγεννα στην αναζήτηση της οικογενειακής θαλπωρής. Με την πρώτη ματιά στο εσωτερικό μας συνειδητοποιούμε πως οι «αχαρτογράφητες» περιοχές του εαυτού μας αποτελούν πλειοψηφία. Αυτά που γνωρίζουμε για τον εαυτό μας είναι λιγότερα από όσα δεν γνωρίζουμε. Ο φόβος του αγνώστου είναι πολλαπλάσιος όταν το άγνωστο κατοικεί μέσα μας. Και τότε το πρώτο στήριγμα είναι η οικογέννεια – αυτό δεν κάναμε και ως παιδιά όταν φοβόμασταν;

P1000958_BWΟι μέρες των χριστουγεννιάτικων εορτών λοιπόν όχι απλώς αποτελούν μια εξαιρετική αφορμή για να κοιτάξουμε μέσα μας, αλλά επιτάσουν να αναλογιστούμε τη θέση μας στον κόσμο: τον φυσικό, τον κοινωνικό, τον μεταφυσικό, τον οικογεννειακό… Ανεξάρτητα από το θρησκευτικό αίσθημα του καθενός, ανεξάρτητα από το πόσο συνειδητοποιούμε τον βιολογικό μας κύκλο και την επίδραση της φύσης σε αυτόν, το υποσυνείδητό μας αυτή την εποχή της αρχής του χειμώνα μας καλεί να στραφούμε μέσα μας. Και μάλλον δεν είναι τυχαίο που λίγες μέρες μετά το χειμερινό ηλιοστάσιο αρχίζει το επόμενο έτος· μια επιτυχημένη ενδοσκόπηση είναι λογικό να καταλήγει σε «καθαρογράψιμο»: τι κάναμε στραβά, τι σωστά, τι θα θέλαμε να διορθώσουμε, τι να κρατήσουμε και τι να πετάξουμε. Μόλις τελειώσουμε τη «λίστα» μας, η έναρξη του νέου έτους μας δίνει την ευκαιρία να αρχίσουμε κιόλας να την πραγματοποιούμε.6

 

  1. Alain deBotton,  An atheist at Christmas: Oh come all ye faithless, http://www.theguardian.com/lifeandstyle/2011/dec/24/christmas-atheists []
  2. Ηλιοστάσιο ονομάζεται η χρονική στιγμή κατά την οποία ο άξονας της Γης εμφανίζεται στραμμένος όσο περισσότερο προς ή μακριά από τον Ήλιο συμβαίνει κατά την ετήσια τροχιά της Γης γύρω από αυτόν. Αυτό ισοδυναμεί με τον Ήλιο να βρίσκεται στο ψηλότερο ή στο χαμηλότερο σημείο (ετήσιο) του ουρανού που βρίσκεται ποτέ το μεσημέρι, όπως εμφανίζεται σε εμάς πάνω στην επιφάνεια της Γης. Η ημέρα του ηλιοστασίου είναι είτε η μεγαλύτερη (το Καλοκαίρι-Θερινό ηλιοστάσιο) είτε η μικρότερη (το Χειμώνα-Xειμερινό ηλιοστάσιο) μέρα του έτους για όλες τις περιοχές της γης εκτός από τους Τροπικούς, Wikipedia, Ηλιοστάσιο, http://el.wikipedia.org/wiki/Ηλιοστάσιο []
  3. Wikipedia, Ηλιοστάσιο – Πολιτιστικές επιδράσεις και λαογραφία, http://el.wikipedia.org/wiki/Ηλιοστάσιο []
  4. Η ζύμωση αυτή έχει τις ρίζες της στην θρησκευτική Μεταρρύθμιση του 16ου αι και στον τρόπο με τον οποίο ο Λούθηρος συνδύασε την θρησκευτική μεταφυσική με το ζήτημα της εργασίας, οδηγώντας στην προτεσταντική ηθική. Βλ. σχετικά την προσέγγιση του Κροπότκιν στο ζήτημα της Μεταρρύθμισης στο Πιοτρ Κροπότκιν, Το κράτος και ο ιστορικός του ρόλος, μτφρ. Σίσσυ Παπαδάκη, Εκδ. Το Ποντίκι, Χαλάνδρι, σ. 60. Για τη Μεταρρύθμιση γενικά  βλ. σχετικά Wikipedia, Μεταρρύθμιση, http://el.wikipedia.org/wiki/Μεταρρύθμιση []
  5. Βλ. σχετικά Alain deBotton, Θρησκεία για άθεους, Εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2012 []
  6. Δείτε ένα σχετικό άρθρο επίσης του Alain deBotton, αναφορικά με την ανάγκη που μας δημιουργείται τις μέρες των Χριστουγέννων  να πραγματοποιήσουμε δηλώσεις των πραγμάτων που θέλουμε να αλλάξουμε, Alain deBotton, Making Resolutions, http://theschooloflife.typepad.com/the_school_of_life/2011/12/from-the-archive-making-resolutions-by-alain-de-botton.html []

Ψάχνωντας το νόημα των Χριστουγέννων, ας θυμηθούμε τα λόγια του Alain deBotton στο “Θρησκεία για άθεους”:

Εξιστορώντας το ταξίδι ενός ανθρώπου από τη φάτνη ως τον σταυρό, ο Χριστιανισμός διατυπώνει μια σχεδόν παγκόσμια ιστορία της αθωότητας και της ευγένειας σε έναν ταραγμένο κόσμο.

Αθωότητα. Ευγένεια. Αγάπη.

 

H ανακωχή του χειμώνα του 1914, κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, έγινε παρά τις εντολές των στρατηγών και των πολιτικών

Υπάρχουν ορισμένα ιστορικά γεγονότα, τα οποία μας υπενθυμίζουν, ότι ακόμα και κατά τη διάρκεια των πολέμων η ανθρώπινη φύση δεν είναι καταστροφική, αλλά ικανή για πράξεις αδελφοσύνης και αλληλεγγύης. Ένα τέτοιο συμβάν είναι η ανακωχή τον χειμώνα του 1914, κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, η οποία έγινε παρά τις εντολές των στρατηγών και των πολιτικών. Ήδη, στους λίγους μήνες που κρατούσε η πολεμική εμπλοκή, οι νεκροί ήταν πολλές χιλιάδες, ενώ όλοι ισχυρίζονταν ότι θα είναι ένας ρομαντικός πόλεμος λίγων ημερών. Ψέματα. Μέχρι το τέλος, εννέα εκατομμύρια άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους.

«Η ανακωχή των Χριστουγέννων»

Πριν την ανακωχή, ο Πάπας Βενέδικτος ο 15ος είχε κάνει έκκληση σε διάφορες κυβερνήσεις «να σωπάσουν τα όπλα, την ημέρα που τραγούδησαν οι άγγελοι», δηλαδή τα Χριστούγεννα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής κατατέθηκε πρόταση στη γερουσία, σε μία γενική προσπάθεια ανακωχής για 20 μέρες πριν τα Χριστούγεννα, με την ελπίδα ότι θα συνεχιζόταν και μετά το πέρας της προθεσμίας.

Οι επιστολές των γυναικών

Επιπλέον, σύνδεσμοι φεμινιστριών της Αγγλίας έστειλαν μία επιστολή στις γυναίκες της Αυστρίας και της Γερμανίας. Οι Γερμανίδες φεμινίστριες απάντησαν με δικό τους μήνυμα, στο οποίο πραγματεύονταν την αξία της ειρήνης και κατήγγειλαν τις αισχρότητες του μοντέρνου πολέμου. Οι γυναίκες είχαν συγκλονιστεί, καθώς μόνο στη μάχη του Σομ, στη βόρεια Γαλλία, μόνο την πρώτη μέρα, οι Βρετανοί είχαν εξήντα χιλιάδες νεκρούς.

Με τις πρωτοβουλίες για εκεχειρία σε όλα τα μέτωπα του πολέμου, σημειώθηκαν συγκινητικά περιστατικά αλληλεγγύης και κατανόησης. Οι στρατιώτες κατάφεραν επιτέλους και έθαψαν νεκρούς, περιποιήθηκαν τους αρρώστους και ενίσχυσαν τα χαρακώματά τους.

Κατάπαυση του πυρός κι ευχές

Στα χαρακώματα του Βελγίου, από όπου ξεκίνησε η ανταρσία της ανακωχής, οι Γερμανοί πρώτοι στόλισαν δέντρα, όπως ήταν το έθιμό τους και ξεκίνησαν να τραγουδούν. Οι Γάλλοι και οι Άγγλοι τραγούδησαν και αυτοί. Ένας αξιωματικός των Γερμανών βγήκε και πρότεινε να μην πέσουν άλλοι πυροβολισμοί. Ευχήθηκε στα αγγλικά καλά Χριστούγεννα. Του αντευχήθηκαν και ξαφνικά άρχισαν όλοι να εύχονται, ακόμη και αν δεν καταλάβαιναν τη γλώσσα.

Χωρίς άνωθεν εντολές

Ήταν παραμονή Χριστουγέννων. Την επόμενη μέρα, η ανακωχή ήταν απόλυτη.

Το γλέντι στα χαρακώματα άρχισε, χωρίς άνωθεν εντολές. Άλλωστε, οι στρατηγοί που διεύθυναν τον πόλεμο πολλές χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, μέσα από την θαλπωρή των γραφείων τους, διαφωνούσαν με οποιαδήποτε κατάπαυση του πυρός.

Ανταλλαγή δώρων και αγώνας ποδοσφαίρου

Οι στρατιώτες όμως, εκτός από τις πατροπαράδοτες ανταλλαγές δώρων στο μέτωπο, λέγεται ότι έκαναν και κοινές προσευχές.

Σίγουρα έπαιξαν ποδόσφαιρο με πάνινη μπάλα, ή τενεκεδάκια.

Το ματς έληξε με όλους τους φαντάρους ζωντανούς, αν και έπαιζαν με τον εχθρό.

Η εκεχειρία επεκτάθηκε σε όλο το μέτωπο. Ήταν σχεδόν καθολική και οι στρατιώτες άρχισαν να έχουν μία τελείως διαφορετική προσέγγιση για την ζωή, τόσο τη δική τους, όσο και των εχθρών.

Σε ορισμένες μάλιστα περιοχές, οι παρατάξεις αντάλλαζαν μεταξύ τους αγαθά όπως τσιγάρα και εφημερίδες.

Περίπου ένα εκατομμύριο στρατιώτες κατέβασαν τα όπλα και οι στρατηγοί έγιναν έξαλλοι. Τι αξιωματικοί ήταν αυτοί, που έδιναν εντολές και δεν τους υπάκουαν;

Τα μέτρα λοιπόν ήταν άμεσα, με τιμωρίες και μεταθέσεις αξιωματικών που ανέχθηκαν τη στάση του στρατού.

Αντίθετος με την εκεχειρία ο δεκανέας Αδόλφος Χίτλερ

Ένας Βρετανός ταγματάρχης επέμενε, ότι τον Γερμανό όπου τον βλέπεις, πρέπει να τον σκοτώνεις, αλλά δεν τον άκουσε κανείς. Τουλάχιστον εκείνη τη μέρα. Στην ανακωχή πήρε μέρος και ο δεκανέας Αδόλφος Χίτλερ, που φέρεται να είπε ότι τέτοιες πρωτοβουλίες θα έπρεπε να απαγορεύονται αυστηρά. Αν κρίνουμε από τη μελλοντική του διαδρομή, ίσως είπε και χειρότερα.

Η ανακωχή δεν επαναλήφθηκε το 1915, αφού και η μάχη είχε γίνει αρκετά πιο έντονη και οι αξιωματικοί είχαν γίνει αρκετά πιο σκληροί σε τέτοια ζητήματα. Μάλιστα, είχε δοθεί εντολή να μην σταματήσουν τα πολυβόλα και αντίθετα να ρίχνουν συνεχώς, ώστε να μένουν σε εγρήγορση οι φαντάροι. Ακόμα και τότε όμως, υπάρχουν μαρτυρίες που λένε, ότι τα κανόνια που έριχναν, δεν στόχευαν στα απέναντι χαρακώματα, ώστε να μην προκληθούν απώλειες την άγια εκείνη μέρα.

Καλά Χριστούγεννα

Πηγή: Left.gr

Sunscreen

Συμπυκνωμένη εκλαϊκευμένη φιλοσοφία!

Ladies and gentlemen of the class of ’97

Wear Sunscreen!

If I could offer you only one tip for the future, “sunscreen” would be it.

The long-term benefits of sunscreen have been proved by scientists,

whereas the rest of my advice has no basis more reliable than my own meandering experience.

I will dispense this advice NOW!

Enjoy the power and beauty of your youth.

Oh, never mind.

You will not understand the power and beauty of your youth until they’ve faded.

But trust me, in 20 years, you’ll look back at photos of yourself and recall in a way you can’t grasp now

how much possibility lay before you and how fabulous you really looked.

You are not as fat as you imagine.

Don’t worry about the future.
Or worry, but know that worrying is as effective as trying to solve an algebra equation by chewing bubble gum.

The real troubles in your life are apt to be things that never crossed your worried mind,

The kind that blindside you at 4 pm on some idle Tuesday.

Do one thing every day that scares you.

Sing

Don’t be reckless with other people’s hearts.
Don’t put up with people who are reckless with yours.

Floss

Don’t waste your time on jealousy.
Sometimes you’re ahead, sometimes you’re behind.

The race is long and, in the end, it’s only with yourself.

Remember compliments you receive.

Forget the insults.

If you succeed in doing this, tell me how.

Keep your old love letters.

Throw away your old bank statements.

Stretch

Don’t feel guilty if you don’t know what you want to do with your life.
The most interesting people I know didn’t know at 22 what they wanted to do with their lives.
Some of the most interesting 40-year-olds I know still don’t.

Get plenty of calcium.

Be kind to your knees.

You’ll miss them when they’re gone.

Maybe you’ll marry, maybe you won’t.
Maybe you’ll have children, maybe you won’t.
Maybe you’ll divorce at 40.

Maybe you’ll dance the funky chicken on your 75th wedding anniversary.

Whatever you do, don’t congratulate yourself too much,

or berate yourself either.

Your choices are half chance.

So are everybody else’s.

Enjoy your body.
Use it every way you can.

Don’t be afraid of it or of what other people think of it.

It’s the greatest instrument you’ll ever own.

Dance

Even if you have nowhere to do it but your living room.

Read the directions, even if you don’t follow them.

Do not read beauty magazines.

They will only make you feel ugly.

“Brother and sister together we’ll make it through,
Someday a spirit will take you and guide you there
I know that you’re hurting but I’ve been waiting there for you
and I’ll be there just helping you out
whenever I can…”

Get to know your parents.

You never know when they’ll be gone for good.

Be nice to your siblings.

They’re your best link to your past and the people most likely to stick with you in the future.

Understand that friends come and go,

but with a precious few you should hold on.

Work hard to bridge the gaps in geography and lifestyle, because the older you get,

the more you need the people who knew you when you were young.

Live in “New York City” once, but leave before it makes you hard.

Live in “Northern California” once, but leave before it makes you soft.

Travel

Accept certain inalienable truths:
Prices will rise.

Politicians will philander.

You, too, will get old.

And when you do, you’ll fantasize that when you were young,

prices were reasonable, politicians were noble, and children respected their elders.

Respect your elders.

Don’t expect anyone else to support you.

Maybe you have a trust fund.

Maybe you’ll have a wealthy spouse.

But you never know when either one might run out.

Don’t mess too much with your hair or by the time you’re 40 it will look 85.

Be careful whose advice you buy,

but be patient with those who supply it.

Advice is a form of nostalgia.

Dispensing it is a way of fishing the past from the disposal,

wiping it off, painting over the ugly parts and recycling it for more than it’s worth.

But trust me on the sunscreen.

“Brother and sister together we’ll make it through,
Someday a spirit will take you and guide you there
I know that you’re hurting but I’ve been waiting there for you
and I’ll be there just helping you out
whenever I can…”

Everybody’s Free, Everybody’s Free

To Feel Good!